Józef Przybyszewski

(1906-1972)

uczeń grajewskiego Gimnazjum, działacz harcerski i narodowy w okresie II RP


   Urodził się w 1906 r. w Grajewie w zubożałej rodzinie szlacheckiej, jako syn Antoniego i Józefy Maciejewskiej. Podczas nauki w grajewskim gimnazjum był aktywnym działaczem harcerskim, do którego wstąpił w 1922 r., w okresie VI 1926 - VI 1927 pełnił funkcję przybocznego w I DH, brał udział w licznych obozach jak i w I Zlocie ZHP w Warszawie.

   Po ukończeniu grajewskiego Gimnazjum (w 1927 r.) studiował filozofię na Uniwersytecie Jagielońskim, by ostatecznie wstąpić do seminarium duchownego w Częstochowie. Jako początkujący kleryk wziłą udział w akcji wyborczej narodowej demokracji w 1930 r. w swoim rodzinnym powiecie szczuczyńskim. W ukończeniu seminarium i uzyskaniu święceń kapłańskich przeszkodziła mu podobno cieżka choroba płuc, choć spotyka się również sugestie, że o poświęceniu się polityce zdecydowały namowy ks. Jana Krzeskiego - prefekta grajewskich szkół.
   Po wyborach zamieszkał w Łomży i podjął pracę w drukarni tygodnika "Życie i Praca". Został jednym z aktywistów w strukturach ruchu narodowego: Stronnictwie Narodowym i Obozie Wielkiej Polski; był m.in. organizatorem wielu akcji antysemickich. Wkrótce został jednym z czołowych działaczy narodowych w okręgu łomżyńskim piastując stanowisko sekretarza Zarządu Okręgowego SN w Łomży (od 1932 lub 1934 r.). Jednocześnie redaguje dwutygodnik "Młodzi", będący orgnem miejscowego OWP.
Po zabójstwie ministra spraw wewnętrznych płk Bronisława Pierackiego w 1934 r., o które posądzano narodowców, został aresztowany 17 VI 1934 r. Znalazł się w pierwszej grupie więźniów politycznych ześłanych do więzienia w Berezie Kartuskiej, do której dotarł 6 VII. W arkuszu ewidencyjnym odosobnionego znalazła sie następująca charakterystyka przygotowana przez łomżyńskie władze administracyjne: Czynny organizator OWP na terenie wojew. białostockiego: nastawiał ludność na inspirowanie zaburzeń i gwałtów, dzięki jego działalności doszło do zaburzeń w dniu 23 III 33 r. w Radziłowie, gdzie zostały zabite dwie osoby, za co został skazany na 2 lata więzienia - Sąd Apelacyjny uniewinnił go; po rozwiązaniu OWP na terenie wojew. białostockiego organizuje Sekcję Młodych Str. Nar.; dwukrotnie skazany przez Starostwo Powiatowe w Łomży na 56 dni aresztu i 600 zł grzywny za rozpowszechnianie zmyślonych i niepokojących wiadomości. Józef Przybyszewski należał do grona więźniów niepokornych za co był wielokrotnie karany m.in. pozbawieniem prawa do korespondencji z rodziną i otrzymywania przesyłek żywnościowych, czy też zmniejszeniem porcji żywnościowych o połowę. Złe warunki pobytu w więzieniu spowodowały utratę zdrowia, w wyniku której w dniu 26 lipca został wysłany na leczenie do szpitala w Kobryniu, w którym ponownie znalazł się 11 września. Zły stan zdrowia był przyczyną podjęcia ostatecznej decyzji o jego zwolnieniu z Berezy z dniem 14 września.
   Stan zdrowia był jednak na tyle poważny, ze J.Przybyszewski pozostawał nadal w szpitalu. Zgłosił się po niego poseł łomżyński Witold Staniszkis i zawiózł do Warszawy, gdzie umieścił go w sanatorium. Po podleczeniu powrócił do Łomży, w której przebywał do początku 1936 r., po czym przeniósł się do Warszawy.
   Jako ppor. rez. uczestniczył w walkach kampanii wrześniowej m.in. w obronie Warszawy. W czasie okupacji działał w podziemiu, zarówno w SN jak i NOW ps. "Grajewski" i "Grzymała". Jesienią 1943 r. został mianowany delegatem rządu polskeigo na woj. białostockie. Udał się do Białegostoku w XI 1943 r., jednak pogarszajacy się stan zdrowia zmusił go do powrotu do Warszawy w I 1944 r., gdzie przebywał do maja. Po powrocie Przybyszewskiego na Białostocczyznę (maj - czerwiec), przystąpił do przejmowania terenowego aparatu Wydziału Wojskowego "Teczki". W lipcu 1944 r. wydał dwie odezwy zatytułowane "Polacy":
   W pierwszej z nich, datowanej na 26 lipca informował co następuje: "Okręgowa Delegatura Rządu na województwo białostockie z pełnym aparatem administracyjnym i Delegatami Powiatowymi działająca w podziemiach od trzech lat z rozkazu Rządu Polskiego w Londynie z dniem dzisiejszym ujawnia się i sprawować tu będzie władzę, jako jedyna, uprawniona i legalna przedstawicielka Rzeczpospolitej Polskiej ziemi białostockiej, a jej zarządzenia obowiązują całą ludność cywilną".
   W drugiej, wydanej wspólnie z PPS-WRN, BOW i NSZ, stwierdzał: "Od postawy władz sowieckich względem ludności polskiej, administracji rządowej polskiej i Armii Krajowej zależeć będzie nasz stosunek do władz sowieckich. Naród Polski poniesie dalsze ofiary, jakich wymagać będzie jeszcze walka z wrogiem niemieckim, ale przeciwstawi się też wszelkim innym zakusom na jego wolność i niepodległość".
   Po zajęciu Białegostoku ptrzez Armię Czerwoną ujawnił się jako przedstawiciel legalnych władz polskich, kilkanaście dni później (7 VII) został aresztowany i wywieziony do Moskwy. Jego więzienna wędrówka wiodła przez Charków, Diagilew i Griazowiec. Uwolniony w listopadzie 1947 r. powrócił do Polski, gdzie został z kolei aresztowany przez bezpiekę i osadzony w mokotowskim więzieniu, z którego został zwolniony po półrocznym śledztwie.
   Zamieszkał w Warszawie. Tam też pracował m.in. w Zjednoczonych Zespołach Gospodarczych "INCO". Ze względu na zły stan zdrowia przeszedł na rentę inwalidzką. Zmarł 9 lipca 1972 r. Pochowany został na warszawskich Powązkach.

+ od 1933 r. był żonaty z Julią Krajewską, z ktorą miał córkę Wiesławę (ur. 1936 r.).
+ był odznaczony Krzyżem VM klasy V, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami.

Wykorzystane materiały:
- materiały z Archiwum Grajewskiej Izby Historycznej,
- Przyczynek do biografii Józefa Przybyszewskiego, [w] „Z dziejów województwa białostockiego w okresie międzywojennym”, Białystok 1999;
- Józef Przybyszewski (1906-1972), [w] "Ziemia Łomżyńska", t. 7, Łomża 2003,