Spis treści

Powojenne losy członków Kedywu

   Na temat powojennych losów członków grajewskiego Kedywu, którzy przeżyli okupację hitlerowską, należy wspomnieć, że potoczyły się one różnymi drogami. Niektórzy partyzanci poszli na służbę w organach nowej Polski Ludowej. Jednym z nich był Antoni Piaszczyński. Został on pracownikiem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grajewie. Działające na tym terenie podziemie antykomunistyczne, planowało dokonać na niego zamachu. Jeden z nich powiódł się.
   Kolejny partyzant Kedywu, Franciszek Lendo, po przedarciu się przez front, został w wcielony do Wojska Polska. Jednak po pewnym czasie z niego zdezerterował.
   Dowódca Kedywu, Antoni Zabiłowicz oraz Czesław Rudzki, byli więzieni na PUBP w Grajewie, a następnie w WUBP w Białymstoku. W 1945 roku zostali obaj zwolnieni na skutek amnestii po odsiedzeniu półrocznego wyroku.
   Większość dawnych partyzantów Kedywu była przeciwna nowej władzy. Dowódca grupy dywersyjnej, w 1945 roku dowodził I Batalionem obwodu grajewskiego. Podobną postawę prezentowali również ci, których wcielono do 6 Zapasowego Batalionu Piechoty w Dojlidach Górnych. Należy zwrócić uwagę, że w tym oddziale służyli nie tylko żołnierze 9 PSK AK, lecz również innych zgrupowań konspiracyjny. Taką właśnie drogę przeszedł między innymi „Siergiej”. Stał się on jednym z najbardziej aktywnych działaczy podziemia antykomunistycznego na terenie Ziemi Grajewskiej. Dowodził on kilkuosobową grupą, która działała na terenie całego powiatu. Ponadto uczestniczył on w ataku na posterunek PUBP w Grajewie w nocy z 8 na 9 maja 1945 roku. Za swoją postawę został dwukrotnie aresztowany. Skazano go na 15 lat pozbawienia wolności, ale po zastosowaniu kilku amnestii został zwolniony po odbyciu 6 lat ciężkiego więzienia.
   Inny z członków Kedywu, Hieronim Żbikowski, zginął w kilka lat po zakończeniu okupacji hitlerowskiej w niewyjaśnionych okolicznościach.
   Była też inna grupa partyzantów. Część z nich po zakończeniu okupacji hitlerowskiej powróciła do okolicznych stron.

Podsumowanie

   Temat poruszony w niniejszym artykule jest kłopotliwy w kilku względów. Przede wszystkim niektóre wydarzenia mogą wyglądać nieco inaczej niż to zostało tutaj przedstawione.
   Innym problemem jest ustalenie imion i nazwisk członków Kedywu. W tej kwestii jest dało się zauważyć kilka niedomówień. Biorą się one po prostu stąd, że za członków tej grupy uznano również tych, którzy wzięli udział w wyprawie w okolice Wizny. Tak jest z następującymi osobami: Henryk Dziekoński ps. Hetman, Tadeusz Polkowski ps. Bocian, Jeszcze bardziej sporny jest udział w Kedywie partyzanta o pseudonimie „Orsza”. Wspomniał o nim Franciszek Duba. „Orsza” Pochodził z Suwalszczyzny. Został zesłany przez Niemców do robót przy sypaniu nasypów kolejowych w okolicach Wizny. Razem z innymi, którzy z nim przymusowo pracowali, zabili strażnika. Uciekli i rozdzielili się. po pewnym czasie znalazł go „Bruzda”. Uwierzył w jego zeznania i pomógł mu. Ponadto nie wiadomo, jak nazywał się partyzant, który zginął podczas jednej z akcji. Inny, który przyjął pseudonim „Okno”, prawdopodobnie nazywał się Ignacy Wszeborowski.
   Cele, jakie przyświecały działalności Kedywu na terenie grajewskiego obwodu AK, zostały przeważnie. Większość członków grup dywersyjnych, spośród tych, którzy przeżyli, walczyła potem w konspiracyjnym 9 Pułku Strzelców Konnych AK. Kedyw odniósł sporą liczbą sukcesów. Za takie należy uznać nie tylko to, że przeprowadzono udane akcje. Niemałym sukcesem stało się również to, że w czasie swojej działalności Kedyw nie poniósł druzgocącej klęski. Nie został więc rozpracowany przez donosicieli. Fakt ten warto podkreślić chociażby z tego względu, że w okupowanej Polsce niemało grup dywersyjnych uległo rozbiciu.
   Temat, poruszający dzieje grup dywersyjnych na Ziemi Grajewskiej, jest nie został wyczerpany w niniejszym artykule. Kwestię tę więc należy uznać za otwartą. Jest jeszcze pewna ilość źródeł, które nie zostały wykorzystane w dotychczasowych publikacjach historycznych. Niewątpliwie istnieje potrzeba dalszych badań nad dziejami Kedywu na Ziemi Grajewskiej. Szczególnie ważne jest poruszenie kwestii aktywności oddziałów dywersyjnych na tym terenie na tle pozostałych obwodów białostockiego okręgu AK. Oczywiście będzie to możliwe w przypadku, gdy będą materiały w oparciu, o które takie badania mogą być prowadzone.

Żołnierze Kedywu w 1944 roku

Nazwisko i imię / Pseudonim / Stopień / Uwagi / Data urodzenia
Dowódcy
+ Żbikowski Hieronim / Celownik / Kpr. pchor. / Dowódca do maja 1944 r. Uczestniczył w akcji „Burza”. Po wojnie działał w podziemiu antykomunistycznym. Zginął 8 VIII 1954 r. / 03.01.1925
+ Zabiłowicz Antoni / Błyskawica / Saper w 33 pp w Łomży – st. sierż., w AK – por. czasu wojny /  Dowódca Kedywu od maja 1944 r. Po wojnie był więziony. / 04.01.1902
Pozostali
+ (Ignacy Wszeborowski)? / Okno / Kpr. / Walczył pod Kapicami na Czerwonym Bagnie / 14.12.1917
+ Żbikowski Edward / Wawer / Strz. / Ranny pod Okołem / 26.08.1928
+ Żbikowski Wacław / Kukułka / Uczestniczył w akcji „Burza” / 15.10.1925
+ Łepkowski Zygmunt / Kosa / Plut. / Poległ w bitwie na Czerwonym Bagnie / 1921
+ Grzybowski Stanisław / Mrówka / Sierż. / Poległ w zasadzce NSZ / 1917
+ Duba Franciszek / Zapalnik / Strz./st. strz. / Ciężko ranny w bitwie na Grzędach / 04.01.1924
+ Duba Eugeniusz / Pocisk / Strz. / 28.10.1916
+ Piaszczyński Antoni / Topór / Strz. / W 9 PSK AK był sanitariuszem, Po wojnie pracował w PUBP w Grajewie; został zabity? / 25.12.1924
+ Piaszczyński Marian / Strz. / Nie był w 9 PSK AK; zginął w Kosówce; był w Kedywie krótko
+ Lendo Antoni / Wilk / Plut. / Ranny na Czerwonym Bagnie / 15.10.1944
+ Lendo Franciszek / Kmicic / Kpr./plut. / Walczył na Czerwonym Bagnie. Służył w Wojsku Polskim. Zmarł w 1986 r. / 20.05.1917
+ Rabek Henryk / Wichura / Kpr. pchor. / Pochodził z Warszawy. Zginął pod Okołem
+ Kadłubowski Jan / Lis / Zginął w okolicach Sośni, zm. 1944
+ Świacki Henryk / Konar / Plut. / 25.09.1922
+ Świacki Tadeusz Saturnin / Saturn / Plut. / Poległ we wsi Okół / 10.10.1926
+ Truszkowski Ryszard / Ryś / Kpr. / Uczestniczył w akcji pod Okołem; walczył na Grzędach; zginął przechodząc przez front / 1926
+ Sierakowski Leon / Siergiej / Kpr. / W konspiracji od 1941; walczył w akcji „Burza”. Po wojnie był w konspiracji antykomunistycznej; więziony / 28.05.1921
+ Masłowski Jan / Ładny / Strz. / Zginął w okolicach Sośni / 07.1944
+ Żbikowski Władysław / Klucz / Magazynier broni / 15.10.1899
+ Niewiarowski Jan / Gołąb / Kpr. / 1913
+ Grajewski Jan/Henryk? / Kielnia / Kpr./plut. / Z zawodu murarz. Przed wojną płatnie prowadził Strzelca w Białaszewie / 15.10.1903
+ Świderski Czesław / Mrozek / Więzień NKWD w Łomży i Mińsku, w konspiracji był w SZP-ZWZ-AK, walczył na Czerwonym Bagnie, ranny
+ Węcek Tadeusz / Wit / Strz. / Ukończył Szkołę Podchorążych w rejonie Szczuczyna / 18.12.1927
+ ? / Pochodził ze Szczuczyna; został zabity siekierą podczas jednej z akcji
+ Bućko Jan / Komar/ 20.12.1923
+ Rudzki Czesław / Korsarz / Plut. pchor. / Brał udział w akcji na Wiznę / 1922
+ Polkowski Tadeusz / Bocian / Brał dział w akcji na Wiznę; po wojnie pracował jako dróżnik koło Wiśniewa
+ Dziekoński Henryk / Hetman / Plut. / Dowodził drużyną 5 szwadronu 9 PSK AK. Po bitwie na Grzędach przebił się przez front. Prawdopodobnie zabity przez Niemców.
+ ? / Orsza

   Kedyw wykonał 42 wyroki śmierci. Według Franciszka Duby połowa z ofiar niesłusznie zginęła. W 1943 Kedyw wykonał egzekucję na niemieckim drożniku k. Nowej Wsi Ełckiej (?). Franciszek Duba sam wspomniał, że był to wyrok pochopny, gdyż nie było potwierdzonych zarzutów wobec zabitego. Franciszek Duba wspomniał, że akcja ta nie miała szans powodzenia, a dowództwo AK wysłało całą piątkę w marcu 1944 r. na zatracenie. Sam „Grom” jest odpowiedzialny za śmierć 10 osób. Świadkami jego śmierci byli Daniło, Duba i 2 członków desantu.

Przypisy:

   [1] H. Witkowski, „Kedyw” okręgu warszawskiego Armii Krajowej w latach 1943-1944, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1985, s. 34.
   [2] J. Orzechowski, Aby pamięć nie zginęła. Służba Zwycięstwu Polski-Związek Walki Zbrojnej-Armia Krajowa na terenie powiatu grajewskiego w latach okupacji 1939-1944, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 1997.
   [3] T. Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, 118.
   [4] Ibidem, s. 289.
   [5] J. Figura, Żołnierze Polski Walczącej (1939-1947) (cz. 2). Obwód grajewski Związku Walki Zbrojnej – Armii Zbrojnej (w:) Studia Łomżyńskie T. VIII, s. 101-152.
   [6] Przemówienie członka Zarządu Obwodu S.Z.Ż.A.K. w Grajewie wygłoszone dnia 9.09.2000 roku przez Franciszka Karwowskiego w związku z 56. rocznicą bitwy na Grzędach, „Rajgrodzkie Echa”, 2000, Nr 9, s. 21.
   [7] Więcej na temat działalności konspiracyjnej braci Lendów: S. Kozikowski, Moje wojenne dzieciństwo (Działalność partyzancka rodziny Lendów), Zapis 2003, Nr 2 (10), s. 38-41.
   [8] J. Orzechowski, op. cit., s. 289.
   [9] Edward Żbikowski, Życiorys, maszynopis w zbiorach AGIH.
   [10] J. Orzechowski, Aby pamięć nie zginęła. Służba Zwycięstwu Polski Związek Walki Zbrojnej Armia Krajowa na terenie powiatu grajewskiego w latach okupacji 1939-1944, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 1997, s. 300.
   [11] Tak nazywano osoby, które jawnie współpracowały z Niemcami.
   [12] W. Świacki, Pamiętnik przechowany w beczce, Grajewo 2007, s. 252-253.
   [13] Majątek ziemski, zarządzany przez administrację hitlerowską, nazywano Liegenschaft.
   [14] Niemiecką policję ochrony kolei zwano Bahnschutzpolizei, a jej funkcjonariuszy – „bahnschutzami”.
   [15] W. Świacki, op. cit., s. 297.
   [16] Świeżo spadły śnieg, na którym wyraźnie odciskają się ślady.
   [17] W. Świacki, op. cit., s. 297.
   [18] Kazimierz Skwarski, Życiorys, rękopis w zbiorach AGIH.
   [19] W. Świacki, op. cit., s. 301.
   [20] Ibidem, s. 300.
   [21] W. Świacki pisze, że niniejsza akcja miała miejsce pod koniec czerwca. Ibidem, s.304.
   [22] H. Witkowski, op. cit., s. 46.
   [23] Wspomnienia Franciszka Duby.
   [24] W. Świacki, op. cit., 321-322.