Spis treści


Kwestionariusze personalne działaczy PPR

Do Komitetu Powiatowego przysyłano wszystkie dokumenty związane działalności polityczną członków PPR z całego powiatu szczuczyńskiego. Nie wiadomo, czy dokumenty archiwalne dotyczące poszczególnych osób są kompletne. Z całą pewnością więcej informacji powinno znaleźć się na temat osób, które miały największy wpływ na funkcjonowanie Komitetu Powiatowego PPR. Najbardziej interesujące informacje znajdują się w deklaracjach członkowskich oraz w kwestionariuszach delegatów sporządzonych przed jedną z Konferencji Powiatowych PPR. Na pojedynczych kartkach wyszczególnione zostały podstawowe informacje dotyczące poszczególnych działaczy. Dzięki nim wiemy jak oni nazywali się, kiedy byli urodzeni, jak wykonywali zawód (z podziałem na wykonywany i wyuczony), jakie mieli wykształcenie, kiedy wstąpili do partii, czy ukończyli szkołę partyjną oraz do jakiego koła (miejscowości, dzielnicy) należeli. Dzięki takim danym można dowiedzieć się dokładnych informacji o członkach PPR. Jedynym mankamentem tego przedsięwzięcia jest to, że wspomniane powyżej dokładne informacje ograniczono jedynie do 64 osób i nie jesteśmy w stanie zbadać jaka to była część wszystkich członków PPR w powiecie grajewskim.

Kolejna konferencja powiatowa odbyła się 30 marca 1947 r. Nie zachowały się materiały przedkonferencyjne. Obecnych wówczas było 37 osób[14] z głosem decydującym i 33 osoby z głosem doradczym. W pierwszej grupie byli:

Bolek Mieczysław,

Chrzan Jan,

Furmański Antoni,

Gościewski Bronisław,

Górski Stanisław,

Grochalski Wacław,

Hendel Józef,

Jabłonowski Kazimierz,

Jackowski Szczepan,

Jarota Józef,

Klimberzin Mikołaj,

Kryszczyńska Janina,

Krzyżanowski Franciszek,

Kuczyński Teodor,

Kwiatkowski Edmund,

Maciorowski Piotr,

Majewski Jan,

Malesa Czesław,

Mścichowski Wincenty,

Niedźwiecka Maria,

Oskierko Stanisław,

Paszkowski Kazimierz,

Pawlicki Antoni,

Perkowski Kazimierz,

Rusak Stanisław,

Szataniak Wacław,

Sokołowski Wacław,

Szotkówna Czesław,

Szypulski Stanisław,

Świderska Jadwiga,

Święczkowski Franciszek,

Tuzinowski Mieczysław,

Twarowska Zofia,

Więcławska Stanisława,

Wiśniewski Marian,

Wojtanis Kazimierz,

Zabiegliński Jan,[15]

Przewodniczącym zebrania został Czesław Malesa. Przywitał starostę Jana Majewskiego jako przedstawiciela władz. Z Komitetu Wojewódzkiego PPR w Białymstoku przybyli Matejko i Stefan Michalski (Nusbaum), powitani przez zebranych „burzliwemi oklaskami”.[16]

Przez powstanie minutą ciszy uczczono poległych „towarzyszy w walce z faszyzmem i reakcją”, czyli ofiar antykomunistycznego podziemia. Następnie do Prezydium Komitetu Powiatowego w Grajewie powołani zostali Cz. Malesa, Wacław Szataniak, A. Furmański, J. Zabiegliński, J. Chrzan, J. Kryszczyńska, Filipkowski, Józef Piłka, S. Szypulski. Tak samo jak poprzednio K. Górecki, tak samo w 1947 r. był pracownikiem PUBP w Grajewie. W momencie konferencji pełnił funkcję zastępcy kierownika, ale już w kwietniu był już kierownikiem. Sekretarzami konferencji zostali „towarzysze” A. Pawlicki i Kalecińska.

Następnie Stefan Michalski, kierownik Wydziału Ekonomicznego Komitetu Wojewódzkiego PPR, wygłosił referat polityczny w imieniu Egzekutywy KW. Zobrazował osiągnięcia władz komunistycznych. Wymienił reformę rolną, upaństwowienie podstawowych gałęzi przemysłu, rozpoczęcie planowej gospodarki w ramach planu trzyletniego (1947-1949). Na podstawie sytuacji międzynarodowej „podkreślił słuszność naszej polityki zagr.”[17], a także „oparcie o sojusz ze Zw. Radzieckim i państwami słowiańskimi”. Zaznaczył, że „polityka Zw. Sowieckiego polega na utrwaleniu pokoju w przeciwieństwie do obozu reakcyjnego, który walczy o rynki zbytu”. W tym aspekcie interesujące było zaatakowanie sytuacji za żelazną kurtyną z gospodarczego punktu widzenia, a nie militarnego. Następnie S. Michalski potwierdził, że zwycięstwo obozu w wyborach demokratycznego (Krajów Demokracji Ludowej) „doprowadzi do rozkładu obozu reakcyjnego, rozkładu PSL-u i ujawnianie się podziemia, co zostało umożliwione przez „wielkoduszną amnestię”. Zaznaczył, że „nasza siła leży w sojuszu robotniczo-chłopskim, musimy dotrzeć do mas, popierać Samopomoc Chłopską, ruch spółdzielczy, w celu wyeliminowania pośrednika musimy współpracować z SL-em”. Michalski wezwał też do zwiększenia świadomości kadr partyjnych, umasowienia partii, do dbania o wieś i pracę „nad odbudową szczęśliwego Jutra Polski Demokratycznej”. Zanotowano, że podczas przemowy Stefana Majewskiego na sali rozległy się oklaski.

Następnie odbyło się sprawozdanie I. sekretarza Komitetu Powiatowego PPR, Czesław Malesy. Opisał on pracę na terenie „Organizacji Grajewskiej” i trudności w pracy. Wysyłał robotników na Ziemie Odzyskane, czyli obszary przedwojennych Prus Wschodnich. Byli tam zatrudniani na kierowniczych stanowiskach. Mówił o poparciu ZSCh i wysiłku w kierunku umasowienia PPR, o rozroście ZWM i Ligi Kobiet. Opisał przeprowadzanie akcji wyborczej. W pierwszej kolejności wytypowano ludzi do Komisji Obwodowej. Przeprowadzono również 300 zebrań, masówki i pogadanki domowe. Wspominając o reformie rolnej na terenie powiatu szczuczyńskiego poruszył sprawę niedociągnięć propagandowych PPR. Omówił akcję partyjną w związku z amnestią, na którą składało się przeprowadzenie 10 wieców oraz pogadanki. Wspomniał również o walce „z szabrem i spekulacją”[18], a także o zwracaniu uwagi na samorząd i administrację oraz zwalczanie wroga demokracji. Ostatnie określenie było sformułowane bardzo ogólnie, ale można przypuszczać, że uznano za nich wszelkich przeciwników władzy.

Na temat referatu Michalskiego i sprawozdania Malesy wypowiedziało się trzynastu zebranych „towarzyszy”. Jan Majewski zwrócił uwagę na coraz większe zainteresowanie wsią oraz pracownikami państwowymi i samorządowymi. Z kolei Pawlicki mówił o wzmocnieniu PPR przez rozszerzenie świadomości kadr i członków PPR.

Stanisław Szypulski wspomniał o powstaniu inicjatywy PPR dotyczącej odbudowy kolei. Poryszył też kwestię demaskacji „ukrytych wrogów demokracji”. Apelował też o większe zainteresowanie się członków PPR pracą w Radach Narodowych. Z kolei K. Paszkowski poruszył sprawę ZSCh, a Teodor Kuczyński opisał „szczególne warunki pracy w powiecie szczuczyńskim”. Apelował do zebranych członków PPR o „realizację sił do konkretnych zadań”.[19]

Edmund Kwiatkowski apelował, by zwrócić uwagę na werbunek nauczycieli do PPR. Namawiał również do zwalczania wystąpień antypaństwowych księży. Wspomniał też, że funkcjonariusze UB na terenie powiatu grajewskiego udowodnili współpracę PSL z bandami, co spowodowało rozwiązanie tego ugrupowania politycznego.

Jan Zabiegliński przedstawił pracę w Rajgrodzie. Kolejny z prelegentów, towarzysz Rogowski, przewodniczący ZMW, opisał osiągnięcia i mankamenty w pracy tej organizacji. Brakowało przede wszystkim świetlicy. Apelował również do wszystkich towarzyszy o poparcie akcji ZWM.

Z kolei Antoni Furmański mówił o rozwoju PPR w Szczuczynie. Podziękował z tej okazji Cz. Malesie, „który uświadomił ludność politycznie”. Wspomniał o nim również kolejny członek PPR, Jan Chrzan. Poruszył kwestię pracy Malesy nad członkami MO. Zarzucił, że członków PPR nie rekrutowano spośród funkcjonariuszy MO, ale w terenie. W związku z tym apelowano, żeby we wszystkich instytucjach i urzędach było co najmniej 50 % członków PPR, a w MO – 85%. Członkini PPR, Zofia Twarowska, mówiła o pracy wśród kobiet. Apelowała o pomoc dla wdów po pomordowanych przez „reakcjonistów”. Wacław Grochalski wspomniał o pracy w elektryfikacji. Jednak temat niniejszy nie został przez niego wcale rozwinięty w wyczerpującym stopniu. Następny z prelegentów, Wacław Szataniak wymienił zasadniczy cele działalność PPR w powiecie, „uświadomienie społeczeństwa”. Dodał, że „nie przekonamy i nie wychowamy społeczeństwa więzieniem i represjami, ale propagandą i agitacją”. Cz. Malesa skomentował wypowiedź Rogowskiego; „rozwój ZWM jest nienależyty z powodu nieumiejętnego kierownictwa” (…). Natomiast Twarowskiej zwrócił uwagę na „zorganizowanie kobiet, trzeba włożyć więcej pracy (…)”. W stenogramie napisano też, że „staranie o nauczycielstwo jest już wszczęte”. Widać, że podjęto się realizacji postulatu dotyczącego starań związanych z rekrutacją członków PPR wśród kadry nauczycielskiej. W dalszej części wymieniono, że „szkolenie członków partii będzie centralnym zagadnieniem”.[20] Stefan Michalski powiedział o konieczności obierania celów przez członków Komitetu Powiatowego PPR i pracy nad nimi „całą siłą partii”, a „dzięki naszej bojowości nic nie może być zrobione bez nas – musimy nadawać ton”.[21]

Do komisji Mandatowej wybrani zostali jednocześnie: przewodnicząca Halina Wasilewska, Władysław Sokołowski, Mikołaj Klimberzin. Przewodnicząca odczytała protokół o ważności konferencji.

Do Komisji Skrutacyjnej wybrani zostali: M. Bolek i K. Wojtanis. Natomiast J. Zabiegliński odczytał wyniki wyborów.[22] Następnie odbyło się tajne głosowanie ws. wyboru członków do Komitetu Powiatowego. Wybrani zostali: Jan Chrzan, Antoni Chmielewski, Antoni Furmański, Wacław Grochalski, Janina Kryszczyńska, Franciszek Krzyżanowski, Teodor Kuczyński, Jan Majewski, Czesław Malesa, Kazimierz Paszkowski, Antoni Pawlicki, Wacław Szataniak, Stanisław Szypulski, Józef Szyszkowski oraz Zofia Twarowska.[23]

Następnie – również w tajnym głosowaniu – wybrano delegatów na Zjazd Wojewódzki w Białymstoku. Byli to: Czesław Matejko z Białegostoku, Antoni Bajkiewicz (Grabowo), Antoni Furmański (sekretarz koła ze Szczuczyna), Wacław Grochalski (koło miejskie nr 2 w Grajewie), Michał
Jakoniuk (sekretarz koła kolejowego z Grajewa), Kazimierz Kruza (Kurejwy), starosta powiatu grajewskiego Jan Majewski, sekretarz KP PPR w Grajewie Czesław Malesa, Józef Piłka (Wojdy), Józef Szyszkowski (Klimaszewnica), Ludwik Wesołowski, Henryk Żochowski (Ruda).[24]

Posiadamy również nazwiska osób wybranych do Komisji Rewizyjnej: Piotr Maciorowski, Franciszek Święczkowski i Józef Urbanowski. Następnie Stefan Michalski z Komitetu Wojewódzkiego rozdał dyplomy zasłużonym działaczom partyjnym podczas przeprowadzania akcji wyborczej. Osoby te nie zostały jednak w stenogramie wymienione z nazwiska. Można przypuszczać, że chociaż część z nich rekrutowała się z Urzędów Bezpieczeństwa.

W wyborach na I sekretarza wygrał Czesław Malesa, a jego zastępcą został Teodor Kuczyński. Cz. Malesa odczytał rezolucje i uchwały, która zostały „przyjęte przez zebranych burzliwymi oklaskami”. Konferencję zakończył Matejko. Wznoszono okrzyki na cześć PPR: „Niech żyje Polska Partia Robotnicza!. Niech żyje towarzysz Wiesław!”. Skandowano też pseudonim Władysława Gomułki „Wiesław!”, którym towarzyszyły oklaski.

Nie do przecenienia jest wartość informacji, jakie zapisano na protokołach Powiatowych Konferencji PPR w Grajewie w 1948 r. Kolejne materiały dotyczyły Powiatowego Zjazdu PPR w Grajewie z 25 kwietnia 1948 r. Członkami Komitetu Powiatowego zostali wówczas: Piotr Czyżewski, Zdzisław Kotecki, Józef Lebiedziński, Józef Pawlukiewicz i Antoni Petrajtys (wszyscy otrzymali po 89 głosów), Antoni Chudy, Teodor Kuczyński, Czesław Malesa, (88 głosów), Franciszek Krzyżanowski, Jan Majewski, Władysław Skrajnowski (87 głosów), Józef Chmiel (86), Jan Jakubik (85), Jan Brukarz (84), Mieczysław Gościk (83). Na Zjazd Wojewódzki w Białymstoku delegowani zostali: Cz. Malesa, M. Mościk, A. Chudy, Stanisław Mizger, Paweł Rogalski, Stanisław Przyborowski, Hieronim Orzechowski, J. Lebiedziński, Władysław Sikora, Jan Jakubik, Jan Ołdak, Helena Mocarska, Cecylia Szelążek, Mikołaj Mucha, Władysław Machina (wszyscy otrzymali po 88 głosów), Aleksander Aleksiejew, Józef Bielecki, Danuta Chmielowa, Jadwiga Szutkowska (po 87 głosów), Ludwik Wesołowski (85 głosów).[25]

Konferencję powiatową otworzył Malesa. Jej przewodniczącym został Antoni Petrajtys. Do Prezydium Komisji Powiatowej PPR wybrani zostali: Władysław Sikora, Władysław Machina, M. Gościk, Wiktor Pałysiński, Czesław Opala, H. Orzechowski, Franciszek Krzyżanowski, Piotr Czyżewski, Jan Brukan, Jan Majewski, Antoni Chudy, Cz. Malesa oraz towarzyszka Koszelówna. Przemowy wygłosili wówczas:

- Stanisław Krasowski                           – I sekretarz PPS,

- Inspektor Szkolny Jan Zawadzki          – I sekretarz SL,

- burmistrz Józef Olszewski                   – I sekretarz SD,  

Poza nimi referat wygłosił W. Sikora. Następnie nastąpiła przerwa obiadowa, a po niej Cz. Malesa odczytał sprawozdanie roczne. Natomiast sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał Franciszek Krzyżanowski.

Po odczytaniu wszystkich materiałów nastąpiła dyskusja. Sekretarz Komitetu Gminnego PPR J. Lebiedziński wytknął brak zainteresowania członków partii rozbudową organizacji partyjnej. F. Krzyżanowski poruszył kwestię rozbudowy ZSCh oraz zainteresowania członków PPR w organizacji kół samopomocowych po wsiach powiatu szczuczyńskiego.

Dyrektorka Szkoły Zawodowej w Grajewie, Bronisława Kiełczewska, apelowała o pomoc PPR w zorganizowaniu tej placówki. W trakcie konferencji B. Kiełczewska była bezpartyjna, potem wstąpiła do PPR. Miesiąc przed konferencją powiatową, w marcu 1948 r. wystosował pismo do Ministerstwa Obrony Narodowej o przydzielenie opuszczonych byłych koszar wojskowych do dyspozycji zarządzanej przez nią placówki. W swoich dążeniach uzyskała poparcie lokalnych władz i stowarzyszeń.[26]

Z kolei H. Orzechowski apelował do zebranych członków o rozbudowę PPR na terenie gminy Ruda. Poruszył też kwestię spółdzielczości.

Następnie głos zabrało grono pedagogiczne. Antoni Petrajtys mówił „o maksymalnym wkładzie pracy PPR” w gimnazjum grajewskim. Aleksander Aleksiejew powiedział o korespondencji członków PPR do „Głosu Ludu”. Był to organ PPR, jeden z poprzedników późniejszej wysokonakładowej „Trybuny Ludu”. Warto nadmienić, że najpopularniejszym pismem w wójewództwie białostockim był organ prasowy Komitetu Wojewódzkiego PPR „Jedność Narodowa” (1944-46), a następnie „Gazeta Białostocka”. Tematykę oświaty poruszył też Edward Reks. Wspomniał on o konieczności rozpowszechniania prasy PPR, a także o szkoleniu członków partii.

Natomiast Teodor Kuczyński zajął się problematyką higieny i zdrowotności na wsi.

Czesław Opala odpowiedział na niskie płace pracowników. Wspomniał o swoim pobycie we Francji. Porównał zarobki tamtejsze z wysokością pensji polskich robotników.

Jan Majewski przedstawił postulat oczyszczenia PPR „z elementów nielojalnych”.

Czesław Chodnicki wspomniał o podatku gruntownym i „zasiewie wiosennym”.[27]

Czytając protokoły zarówno powyższej konferencji powiatowej, jak i poprzednich, można mieć zastrzeżenia do sposobu narracji poszczególnych wątków. Wprawdzie kwestie poruszane na konferencji zostały wymienione, ale poszczególni prelegenci nie przybliżyli ich w takim stopniu, aby zobrazować skalę problemu.

            Kolejna konferencja powiatowa, z której zachowały się materiały, odbyła się 12 listopada 1948 r. Zebraniu przewodniczył Jan Majewski. Był to zjazd wymuszony sytuacją ogólnokrajową. Już od pewnego czasu trwały bowiem przygotowania do dwóch partii robotniczych: PPR i Polskiej Partii Socjalistycznej. Ze strony PPS można uznać, że było to raczej wchłonięcie, gdyż nie odbywało się ona na równoprawnych warunkach dla przedstawicieli obydwu partii. Postulat zjednoczenia PPR i PPS rzucił 18 września 1946 r. Gomułka na plenum KC PPR. W związku z tym na terenie całego kraju na wszystkich szczeblach organizowano spotkania, które miały usankcjonować decyzje podjęte przez najważniejsze czynniki. Na konferencji listopadowej w Grajewie obecny był I. sekretarz KP PPR w Grajewie Czesław Samojluk (Samojlik, Samojliuk). Następnie zaproponowano kandydatów do Prezydium Konferencji: Mieczysław Tureniec, Jan Brukarz, Piotr Czyżewski, Franciszek Krzyżanowski, Teodor Kuczyński, Marian Lazarski (Łazarski?), Natalia Mieczkowska, Wasowski Kazimierz, Józef Lebiedziński, Franciszek Podchul, Janina Kryszczyńska oraz delegat PPS Mikołaj Mucha.

Komisję Mandatową tworzyli Józef Hendel, Marian Wiszniewski oraz Leonard Dzienis, który w jednym z następnych punktów odczytał jej sprawozdanie.

Następnie referat o zjednoczeniu PPR i PPS wygłosił pierwszy sekretarz Komitet Wojewódzki PPR Mieczysław M. Tureniec. Po nim Referat sprawozdawczy komitetu Powiatowego PPR w Grajewie wygłosił Cz. Samojluk.

W dyskusji, która była następnie prowadzona, pierwszy głos zabrał Henryk Żochowski. Przedstawił on spis bogaczy. Wspomniał też o wyzysku chłopa na wsi. Po raz kolejny poruszono też kwestię prac dotyczących spółdzielczości w gminie Ruda. Narzekano, że zamożniejsi gospodarze byli w zarządach, co przecież nie pasowało do ideologii komunistycznej. Stwierdzono, że buty przeznaczane były tylko kułakom, ale Koło Partyjne podjęło uchwałę, przekazującą je najbiedniejszym.

Leonard Dzienis zwrócił uwagę na aktywność we współzawodnictwie pracowników Zakładu Fermentowni Tytoniu w Grajewie po żywieniu jego koła PPR.

Lazarski podkreślił „wartość połączenia partii robotniczych w jedną wzorową kierowniczą partię”.

Kolejny z zebranych Kazimierz Wasowski, wspomniał, że „partia z PPS dotknęła szczytu”. Zalecał nie upajać się tymi sukcesami. Zalecał poprzez wytężony wysiłek dalszej wytyczonej pracy. Opisał również działalność ZSCh.

Słuszność polityki PPR linii Marksa i Lenina podkreślał Zygmunt Gołdowski. Po raz kolejny opisano położenie robotników francuskich. Gołdowski podkreślał też konieczność czystki w administracji i w spółdzielczości od elementów wrogich klasowo.

Następnie J. Lebiedziński, P. Czyżewski i B. Sadowski mówili o ważności połączenia dwóch partii.

Wspomniano o ostatnich zmianach w Radach Gminnych Szczuczyna i Bogusz, gdzie kierownicze stanowiska objęły „elementy kapitalistyczne”.[28]

Znaczenie tematu, z którym związana była konferencja, było tak duże, że odbyła się ona w trybie dwudniowym. Dnia 13 listopada 1948 r. zebrani podpisali liste obecności. dzięki temu wiemy, że brali z niej udział: Jan Jakubik, Maria Palczewski, Józef Piłka, Władysław Szymański – Rajgród, Witold Muczyński, Franciszek Konopko, Antoni Rogoziński, Władysław Dębiński, Władysław Siemion, Stanisław Żbikowski, Stanisław Aslanowicz (?), Janina Kryszczyńska – Szczuczyn, Henryk Milewski, Bolesław Sadowski; Franciszek Mędzikowski– Pruska, Henryk Krasiński, Franciszek Podchul, Antoni Matyszewski, Leon Soliński (dwaj ostatni listę obecności podpisali xxx, ponieważ byli analfabetami – Wąsosz, Jan Sosnowski, Wacław Skrajnowski, Michał Zadykowicz, Franciszek Zemel, Kazimierz Derecki, H. Orzechowski – Radziłów; Mieczysław Gościk, Henryk Żochowski, Józef Wesołowski, Kazimierz Kruza, Paweł Pieńczykowski, Jan Obudziński, Antoni Danowski – Bogusze, Jan Kondracki (Bełda), Maria Zambrowska (Szczuczyn), Józef Lebiedziński, Franciszek Krzyżanowski (analfabeta) (gmina Białaszewo), Czesław Opala, Józef Chmiel, Antoni Chudy, Zygmunt Gołdowski, Marian Wiśniewski, Leonard Dzienis, Aleksander Warelukow, Czesław Główczyński, Marian Lazarski, Józef Hendel, Natalia Mieczkowska, Czesław Cudak, Teodor Kuczyński, Jan Majewski, Włodzimierz Zubkow, Franciszek Malec, Wacław Kamiennik, Mieczysław Samojluk, Józef Kurowicki. Jan Bruhan, Józef Sierzputowski, Kazimierz Wasowski, Władysław Skrajnowski, Piotr Czyżewski.[29]

Dokumenty Komitetu Powiatowego PPR zawierają bardzo niewiele informacji na temat spraw finansowych. Komitet Powiatowy PPR przeprowadził kontrolę gospodarki finansowej. Dochody w okresie 1 marca 1947 r. – 30 marca 1948 r. wyniosły 230280 zł. Pochodziły one z subwencji Komitetu Wojewódzkiego PPR. Wydatki wyniosły 212182 zł. W dalszym fragmencie dokładnie wyszczególniono poszczególne elementy. Były to: zakup szafy biurowej, 2 biurka, 17 krzeseł, 3 kosze na śmieci, jeden stolik na maszynę do pisania, zakup węgla, „wydatki różne kancelaryjne”, materiały propagandowe, diety, koszty delegacji, opłaty poczty, opłaty telefoniczne, komorne za lokal, opłata za wodociągi, radio oraz różne wydatki związane z gospodarką partyjną. Prowadzono książkę kasową, w której znajdowały się rachunki oraz pokwitowania wydatków. Na zakończenie opisywania dokumentów finansowych wspomniano, że saldo na dzień 1 kwietnia 1948 r. wyniosło 18098 zł. Wspominano, że gospodarka była prowadzona oszczędnie i wzorowo.[30]