Działalność PPR na Ziemi Grajewskiej w latach 1945-1948 na przykładzie jej Komitetu Powiatowego


oprac. Maciej Grabowski


   W niniejszym opracowaniu przybliżona została działalność Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie ze szczególnym uwzględnieniem jej Komitetu Powiatowego. Na temat niniejszego organu istnieją bogate materiały archiwalne. Najważniejsze źródła informacji znajdują się w Archiwum Państwowego w Białymstoku.[1]
   Na temat wybranych decyzji Komitetu Powiatowego wspomniano w II tomie „Studiów i materiałów do dziejów powiatu grajewskiego”. Organ niniejszy był bardzo istotnym elementem sprawowania władze na szczeblu lokalnym. Z tego też względu należy przybliżyć niektóre wydarzenia oraz najważniejsze postaci, które były z nim związane. Władze komunistyczne powoływały lokalne struktury (Komitety Miejskie, Gminne i Powiatowe) z kilku powodów. Podstawowymi z nich były: usprawnienie działania, jak największy wpływ na decydowanie o losach kraju, ale również lokalnych społeczności.

Podstawowym materiałem źródłowym, w oparciu o który możemy uzyskać informacje, są protokoły konferencji powiatowych PPR. Stanowiły one nieodłączny elementem zebrań z różnych okazji. W materiałach źródłowych nie podawano miejsc ich organizowania, ale można przypuszczać, że co najmniej część z nich odbywała się w gmachu partii przy Placu 1. Maja 1 w Grajewie.
   Warto zwrócić uwagę na cechy specyficzne dokumentów, spisywanych przez działaczy partii komunistycznej. Jednym z nich jest niepoprawny styl pisowni. Można zauważyć niepoprawną polszczyznę, występowanie słów mowy potocznej. Trudności w zrozumieniu tekstu powodują zgubione wyrazy oraz pojedyncze litery. Ponadto zamiast całych zdań w tekście umieszczone są ich równoważniki. Stanowią one bardziej hasła propagandowe, aniżeli dokładną narrację wydarzeń.

Geneza działalności PPR w powiecie szczuczyńskim

Politycy Polskiej Partii Robotniczej powszechnie byli uważani za wasali Związku Radzieckiego i rządzącej nim Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Na szczeblu powiatowym działacze PPR mieli za zadanie nadzorować bieżące wydarzenia polityczne oraz czynnie na nie reagować.

Okres po 1945 r. (na wschodnich rubieżach także od lat 1944 r.) oznaczał nastanie nowej sytuacji, która charakteryzowała życie społeczno-polityczne, nie tylko do zakończenia stalinizmu, ale nawet do 1989 r. Ważnym czynnikiem było decydowanie na szczeblu centralnym (ogólnopolskim) o kierunkach działalności lokalnych struktur partyjnych. Dlatego też zapoznając się z historią regionalną, należy mieć na uwadze to, co działo się w tzw. „kręgach decyzyjnych”.

Przełomową datą w Grajewie był 23 stycznia 1945 r. Wówczas oficjalnie zakończyła się okupacja hitlerowska. Pojawiło się jednak nowe zniewolenie. Szybko zaktywizowały się również pierwsze organy władzy. Zarządzanie administracją w początkowym okresie przejawiało się dwubiegunowo. Z jednej strony należało zlikwidować skutki okupacji hitlerowskiej, a z drugiej – przygotować się do utwierdzenia zdobytej władzy. Drugi z czynników polegało przede wszystkim na przeprowadzeniu odpowiednich reform społeczno-gospodarczych według odgórnych wskazówek. Ponadto należało położyć nacisk na zwalczanie przeciwników politycznych, w tym zbrojnego podziemia. Za skuteczny objaw utrwalania władzy uznano też namowę szerokich mas ludności do wstępowania do PPR oraz do związków i organizacji, które były jej podporządkowane.

Na podstawie dokumentów archiwalnych można zauważyć jak często powtarzano określenia zaczerpnięte ze zjazdów partyjnych, prasy, itp. Najczęściej uwidaczniało się to w relacjonowaniu lub komentowaniu wydarzeń i procesów, jakie miały miejsce w skali lokalnej i ogólnokrajowej.
W latach 1945-1947 nastąpiło apogeum rywalizacji władz komunistycznych i Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) z wicepremierem Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Szerokim rzeszom społecznym znany on jako premier rządu londyńskiego z lat 1943-1945. Ponadto po zakończeniu okupacji hitlerowskiej miała miejsce walka organów Polski Ludowej i Sowietów ze zbrojnym podziemiem. Szczególnie gwałtowne starcia miały miejsce wiosną 1945 r. Istotnym ogólnopolskim procesem, jaki miał miejsce w pierwszych latach po wojnie były również zakrojone na szeroką skalę przygotowania do zjazdu zjednoczeniowego Polskiej Partii Robotniczej z Polską Partią Socjalistyczną. Ostatecznie doszło do tego 15 grudnia 1948 r. w Warszawie. Z takimi kwestiami (aktywność PSL, akcje podziemia antykomunistycznego, przygotowania do zjednoczenia partii robotniczych) musiał uporać się również Komitet Powiatowy PPR w Grajewie. Można więc stwierdzić, że w powyżej wymienionych sytuacjach nie było nic spontanicznego, a wszystko było z góry uzgodnione.

Dowodem powiązania władz grajewskich z ogólnopolskimi jest informacja prasowa o udziale przedstawiciela PPR w wiecu.

Z życia Grajewa

Dnia 26 I 1945 r. odbył się w sali kina miejskiego wiec z udziałem około 500 osób.

Zagaił zebranie Starosta, ob. Roszko Antoni, poczem przemawiał Przedstawiciel Wojska Polskiego, kpt. Paszta, poseł do Krajowej Rady Narodowej, ob. Sokół, przedstawiciel Stronnictwa Ludowego i wreszcie przedstawiciel P.P.R., ob. Bartosiewicz.

W treści przemówień zebrani przeżyli raz jeszcze niezapomniane chwile z dnia 25 I b.r., kiedy wkroczyła do miasta Armia Czerwona, a w następstwie Wojsko Polskie i przedstawiciel Władz, zaznajomili się z historią naszej armii i Rządu Tymczasowego, oraz z zadaniami celami, jakie mamy przed sobą. W szczególności podkreślono zasługę Armii Czerwonej i znaczenie Związku Samopomocy Chłopskiej. (…)”

            Przez kilkanaście dni po zakończeniu okupacji hitlerowskiej zarządzanie miastem i okolicami miało nieformalny charakter. Dopiero na przełomie stycznia i lutego ukształtowały się organy władz lokalnych. Jednym z nich stał się Komitet Powiatowy PPR. Powołało go grono osób 25 lutego 1945 r. jeszcze jako Tymczasowy KP PPR. Jego członkami zostali pierwszy sekretarz Władysław Machina, Bolesław Kadłubowski, Aleksander i Piotr Maciorowscy, Józef Kobyliński i Józef Trojanowski. Natomiast powiatowym pełnomocnikiem ds. reformy rolnej został wybrany Bazyli Wasiluk. Z kolei 25 kwietnia 1945 r. w sali gimnazjum w Grajewie odbyła się konferencji powiatowa PPR. Uczestniczyło w niej 180 osób.[2]

Kolejne zebranie Komitetu Powiatowego PPR w Grajewie odbyły się 28 czerwca 1945 r. Wówczas do jego władz wybrani zostali: m. in. Józef Wyłuda, Bazyli Wasiluk, J. Kobyliński i W. Machina.[3]

Charakter współpracy partii z Urzędem Bezpieczeństwa w powiecie szczuczyńskim

Bardzo istotną sprawą była współpraca czynników politycznych i bezpieki. Fakt ten nie jest bogato naświetlony w materiałach, zgromadzonych przez działaczy Komitetu Powiatowego PPR w Grajewie. Wzajemne relacje organów władzy i bezpieczeństwa miały bowiem bardzo poufny charakter. Z tego też względu wiadomości na temat Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grajewie są sporadyczne.

Informacje o relacjach władz powiatowych PPR i PUBP pojawiały się wówczas, gdy istniała potrzeba natychmiastowej reakcji na potrzeby społeczeństwa. Niewymieniony z nazwiska pierwszy sekretarz KP PPR (brak daty) zwrócił się do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego ws. wyrzucenia nauczyciela Kazimierza Rakowskiego i kierowniczki przedszkola w Grajewie przy ul. 11 Listopada (później ul. Manifestu Lipcowego). Powyższa czynność została uznana za „samowolę wicestarosty” Ziółkowskiego. Działania na szkodę osób potraktowano również za „antypaństwową robotę”, ponieważ takie działania uderzały w wizerunek partii, która rządziła krajem. W tym czasie, pomimo wprowadzenia reformy rolnej w wielu regionach kraju był znaczny sprzeciw wobec komunistów. Władze, chcąc uzyskać szerokie poparcie społeczne, z jednej strony wykorzystywały propagandę, aby znieważyć podziemie zbrojne, a z drugiej strony starały się pokazać w jak najlepszym świetle. Drugi z czynników realizowano poprzez podejmowanie szerokiego wachlarza działalności. Była to m. in. pomoc osobom potrzebującym. Poprzez takie decyzje starano się ocieplić wizerunek wśród osób nieprzychylnych obozowi władzy oraz odciąć zbrojne podziemie od zaplecza społecznego. Dlatego jeśli lokalni przedstawiciele władz krzywdzili osoby, władze PPR uznawały to za przejaw działalności niezgodnej z oficjalną linią partii. Dbanie o mieszkańców było więc nie tyle troszczenie się o ich los, ale wspieraniem partii własnym potencjałem oraz dbałością o jej pozytywny wizerunek.

Niemniej można zauważyć, że aktyw PPR na szczeblu powiatowym nie był w komfortowej sytuacji. Na podstawie materiałów archiwalnych widać, że był on uzależniony od działalności UB, nie wspominając już o wyższej instancji partyjnej.

Kolejną sprawą, z którą korelowały sprawy PPR i PUBP w Grajewie było zebranie wyborcze członków UB z przedstawicielami organów partyjnych 16 września 1945 r. Spotkaniu przewodniczył Juliusz Neuman, a obecni byli m. in. Bronisław Joachimowicz i Aleksander Maciorowski z KP PPR oraz 16 niewymienionych członków komórki UB. Komisję Skrutacyjną, zajmującą się liczeniem głosów, stanowili J. Neuman, (?) Kowalczyk, Aleksander Kobyłczyk. W wyniku tajnych wyborów Kazimierz Górecki[4] pokonał A. Kobyłczyka stosunkiem głosów 11:4 i został wybrany delegatem na konferencję wojewódzką. Osoby obydwu kandydatów nie zostały opisane, przez brak jest wielu istotnych informacji historycznych. Powoduje to pewne nieścisłości i wypaczenie w przedstawianej sytuacji. Otóż świeżo wybrany delegat był podporucznikiem, pełniącym funkcję kierownika grajewskiego PUBP. Natomiast drugi kandydat był kierownikiem Sekcji I. PUBP w Grajewie.[5] Charakterystyczne, że w protokołach konsekwentnie pomijano umieszczanie stopni i nie podawano informacji na temat działalności zawodowej Kazimierz Góreckiego. Uczestniczył on w konferencjach powiatowych PPR, dlatego jego postać i szczególna rola powinna być podkreślona.



Wybory w komórkach partyjnych – wrzesień-październik 1945 r.

Ostatni z wymienionych wątków nakładał się także z wyborami w innych instytucjach.
Jednym z takich przypadków wydarzył się na zebraniu wyborczym członków komórki MO, które odbyło się również 16 września 1945 r. Wówczas siedmiu obecnych (2 innych nie pojawiło się) wybrało jedynego kandydata Szczepana Jaśkowskiego na konferencję wojewódzką PPR. Głosy liczyli Szczepan Jaśkowski, Czesław Bożen i Franciszek Sabynicz. Na zebraniu obecny był Józef Kobyliński z Komitetu Powiatowego PPR, a przewodniczył mu Józef Kropiwnicki.[6]

Na drugi dzień (17 września 1945 r.) odbyło się kolejne zebranie wyborcze, tym razem z udziałem członków komórki wiejskiej w Wąsoszu. Wówczas na 8 osób obecnych było 5. Nie podano powodu absencji osób nieobecnych. Przebiegowi przyglądał się Aleksander Maciorowski z KP PPR. Losy liczyli Antoni Marcinkowski i Aleksander Bąk. Delegatem na konferencję powiatową został wybrany Stanisław Ciecierski ze Szczuczyna, przewodniczący Komitetu Gminnego Wąsosz. Zdobył więcej głosów niż jego konkurent Jan Suliński.[7] Było to pierwsze z kilku zebrań w tej miejscowości, ponieważ 23 października odbyło się kolejne pod przewodnictwem Jana Sulińskiego. Z ramienia Komitetu Powiatowego PPR obecny był tym razem Stanisław Ciecierski. Wówczas 5 osób wybrało Kazimierza Sienickiego na konferencję powiatową. W Komisji Skrutacyjnej byli S. Ciecierski oraz Bolesław Mieszkowski.[8] Na kolejnym zebraniu dotyczącym Osady Wąsosz (przy ul. Kościelnej) delegatem został wybrany Stanisław Mieńkowski.[9] Również 23 października w Wąsoszu (ul. Ławska) na konferencję powiatową wydelegowano Jana Sulińskiego.[10]

Osobne zebrania dotyczyły wyboru delegatów na konferencję powiatową. Wiejska komórka w Białaszewie 21 października 1945 r. delegatem wybrała Bolesława Dzięgielewskiego. Spotkaniu przewodniczył Józef Kobyliński, który z Józefem Metelskim również liczył głosy ośmiu wyborców.[11] W Ławsku 21 października 1945 r. podczas zebrania z udziałem przewodniczącego Ludwika Wesołowskiego i Stanisława Ciecierskiego z KP PPR, trzej zebrani delegatem na konferencję wybrały jedynego kandydata Józefa Petkowskiego. Antoni Witkowski i Ludwik Wesołowski liczyli głosy.[12] W Sienickich w wyborach (21 października 1945 r.) uczestniczyło 5 osób. Zebraniu przewodniczył Józef Kobyliński, będący również w Komisji Skrutacyjnej z Józefem Gutowskim.[13]

Wybory przeprowadzono również na terenie Grajewa. W tym kontekście pojawiły się nazwy niektórych zakładów pracy, funkcjonujących w tym czasie. Dnia 20 października 1945 r. w zebraniu wyborczym członków komórki Spółdzielni Rolniczo-Spożywczej w Grajewie głosowały tylko 3 osoby. Jedyny kandydat, Kazimierz Paszkowski, został wybrany na konferencję powiatową. Wyborom przyglądał się Józef Kobyliński z KP PPR. Tego samego dnia w komórce Miejskiego Inspektoratu Świadczeń Rzeczowych delegatem wybrano przewodniczącego wyborom Leona Sidorczuka, a głosy liczyli Zygmunt Białkowski i Marian Sierakowski. W spotkaniu uczestniczył Aleksander Maciorowski.[14]

W kolejnym zebraniu, na posterunku MO w Rajgrodzie 22 października 1945 r., uczestniczył Mieczysław Galicki z KP PPR. Całości przewodniczył Kazimierz Paszkowski. Głosy liczyli Franciszek Mędzikowski, Władysław Olszewski i Kazimierz Paszkowski. Na konferencję partyjną było dwóch kandydatów: M. Galicki i Witold Dereszkiewicz. Prawdopodobnie delegatem wybrano pierwszego z wymienionych.[15]

Innemu zebraniu, 22 października 1945 r. w Komendzie Powiatowej PPR, przewodniczył Franciszek Karazim. W Komisji Skrutacyjnej byli Halina Wasilewska i F. Karazim. Na konferencję powiatową wybrany został Józef Malinowski.[16]


Konferencje partyjne

Najwięcej materiałów Komitetu Powiatowego dotyczy konferencjom partyjnym. W latach 1945-1948 odbyło się ich pięć: 24 października 1945 r., 12 kwietnia 1946 r., 30 marca 1947 r., 25 kwietnia 1948 r., 12-13 listopada 1948 r.

Dnia 24 października 1945 r. w Grajewie odbyła się przedzjazdowa konferencja partyjna powiatu szczuczyńskiego. Na zebraniu powiatowym członków PPR ustalono porządek czynności. Składał się on z następujących punktów:

  1. wybór przewodniczącego, sekretarza,
  2. wybór członków Komisji Mandatowej,
  3. wygłoszenie referatu,
  4. dyskusja,
  5. wybory,
  6. wolne wnioski.
  7. Zachował się wykaz imienny delegatów wybranych przez komórki na powiatową konferencję partyjną w Grajewie. Liczył on 10 nazwisk.
Nazwisko i imię delegata Rok ur. Wykształcenie Zawód Komórka Data wstąpienia W wyborach na delegata
Uprawnionych do głosowania Głosów ważnych

Malinowski

Józef

1918 7 klas szkoły powszechnej Prezes Pow. ZSCh Komitet Powiatowy 25.03.1945 5 5
Gutowski Józef 1907 5 klas szk. pow. Sieniecki, gospodarz Wiejska, Sienickie 23.09.1945 5 5
Sidorczuk Leon 1924 3 klasy gimn. Ref. mięsny? Insp. Świas. Rzecz. Insp. Świadcz.. Rzecz. 11.10.1945 4 4
Ciecierski Bolesław 1906 7 klas szk. pow. Wąsosz, gospodarz Wąsosz, ul. Sulczyńska 03.1945 5 3
Dzięgielewski Bolesław 1903 3 oddziały szk. pow. Białaszewo, gospodarz Wiejska, Białaszewo 28.09.1945 8 8
Suliński Jan 1905 7 oddz. szk. pow. Wójt gminy Wąsosz Wąsosz, ul. Ławska 09.1945 5 4
Sienicki Kazimierz 1900 2 lasy gimnazjum Spółdzielca Sp. Wąsosz Wąsosz, ul. Mazowiecka 03.1945 5 4
Mieńkowski Bolesław 1901 3 klasy szkoły Wąsosz, drogomistrz Wąsosz, ul. Kościelna 06.10.1945 5 4
Petkowski Józef 1909 2 od. szk. pow. Ławsk, młynarz Ławsk na młynie 05.07.1945 3 2
Paszkowski Kazimierz 1903 seminarium nauczyc. Kier. Pow. S.R.S. Grajewo Sp. R. S. 27.02.1945 3 3

Na podstawie tabeli można wyciągnąć wnioski dotyczące dotychczasowej przynależności partyjnej każdej z wyżej wymienionych osób. Okazało się, że jedynie Jan Suliński był członkiem Komunistycznej Partii Polski. Pozostali nie mieli żadnego doświadczenia partyjnego.[1]

W październiku 1945 r. Komitet Powiatowy PPR w Grajewie liczył 85 członków. Składał się z 10 komórek (10 dzielnic). Podczas wyborów głosy liczyli wówczas Kazimierz Paszkowski, Jan Suliński i Kazimierz Siennicki. Komitet Powiatowy PPR delegował 3 osoby: Józefa Kobylińskiego, Stanisława Ciecierskiego i Aleksandra Maciorowskiego.[2]

Z ramienia Komitetu Wojewódzkiego PPR z Białegostoku w konferencji uczestniczył instruktor B. Joachimowicz. Zebraniu przewodniczył starosta Antoni Roszko, a sekretarzem był Franciszek Karazim członek Powiatowej Komisji PPR. Komisja Mandatowa składała się z K. Paszkowskiego, J. Sulińskiego, K. Sienickiego. Podczas konferencji nastąpił ostry atak na gospodarkę kapitalistyczną. Kazimierz Paszkowski piętnował gospodarkę dawnych karteli. Uznał, że była ona w to wprzęgnięta przez spółdzielczość. Rozwijając ten problem, wspomniał o stosowaniu „metod kartelowych” w kontekście działalności Spółdzielni Społem. K. Paszkowski, mówił też, że z hurtowni Społem sprzedawano konsumentom bezpośrednio artykuły bez posiadania magazynów detalicznej sprzedaży. Takie postępowanie określił za karygodne. Następnie B. Joachimowicz wygłosił referat zatytułowany: „PPR w walce o oswobodzenie Polski z pod (!) okupacji hitlerowskiej”. Z kolei Antoni Roszko skrytykował wystąpienie przedstawiciela PSL, jakie odbyło się podczas zjazdu starostów w Białymstoku. Starosta działalność PSL nazwał niedołężną. Przedstawił „prace obecnej doby pod rządami demokracji”[3]. Podkreślił „rozrost” powiatu szczuczyńskiego i jego odbudowę ze zniszczeń wojennych. Nie pominięto również pomocy PPR w walce „całego zdrowo myślącego społeczeństwa”[4] o zdrową gospodarkę, rozdział świadczeń rzeczowych i w walce o dostawę świadczeń specjalnych dla rolników.

Kandydatem na zjazd, organizowany w Warszawie 25 listopada 1945 r., został wyznaczony Józef Kobyliński. Pełnił ona wówczas funkcję drugiego sekretarza Komitetu Powiatowego PPR. Nie posiadamy żadnych informacji na temat jego działalności przed 1945 r. Wiadomo natomiast, że po zakończeniu okupacji hitlerowskiej był on członkiem Tymczasowego Komitetu Powiatowego PPR, który powstał 25 lutego 1945 r. w Grajewie. Organ ten 28 lutego 1945 r. przekształcony został w Komitet Powiatowy PPR w Grajewie. Pełnił też funkcję gminnego pełnomocnika do spraw reformy rolnej. Następnie był zastępcą przewodniczącego PRN w Grajewie, Franciszka Zabielskiego i drugim sekretarzem Komitetu Powiatowego PPR w Grajewie.

Następnym punktem konferencji było przedstawienie wolnych wniosków. Przedstawiono kwestię zasiewów zimowych i przeniesienia siedziby Urzędu Gminnego z Zalesia do Lipińskich. Poruszono również problem przymusowych kontyngentów, która wywoływał wielkie emocje wśród mieszkańców wsi nie tylko w okolicach Grajewa, ale w całym kraju. W tej sprawie polecono położenie nacisku przez poszczególne Zarządy Gminne z terenu powiatu na pilnowanie zdawania kontyngentów w jak najkrótszym czasie. Konieczność przyspieszenia argumentowano tym, że część rolników nie miała czym zasiać, dlatego do siewu potrzebne im były ziarna. Natomiast bezrolnym mieszkańcom wsi obiecano chleb. Ponadto w wolnych wnioskach zwrócono uwagę na to, że spółdzielnie miejscowe nie miały właściwej opieki i poparcia przez „miarodajne czynniki”. Podkreślono faworyzowanie prywatnego handlu. Komitet Powiatowy zobowiązał się wpłynąć „na poprawę sytuacji”.[5]

Następna konferencja Komitetu Powiatowego PPR w Grajewie odbyła się 12 kwietnia 1946 r. Głównymi uczestnikami byli: Stanisław Bączek, Kazimierz Górecki, Janina Błaszczak, Józef Rutkowski, Aleksander Popławski, Marian Wiśniewski, Stefan Romanowski, Hieronim Gęślicki, Halina Wolińska, Aleksander Kobyłczyk, Kazimierz Paszkowski, Feliks Odolecki, Woisławowicz. S. Bączek, jako sekretarz (od 27 marca 1946 r.)[6], wygłosił referat polityczno-gospodarczy. Omówił w nim sytuację polityczną i gospodarczą w kraju. Wyszczególnił wrogą działalność na terenie powiatu i kraju. W następnym punkcie odczytano sprawozdanie z Plenum Wojewódzkiego Komitetu PPR i z działalności Powiatowej Komisji. S. Bączek wspomniał o powziętych uchwałach, umasowieniu PPR, współpracy Bloku Wyborczego i Referendum Ludowym. Instancje lokalne były na bieżąco informowane przez wojewódzkie władze partyjne o sytuacji w kraju. Dlatego też działaczom komunistycznym Ziemi Grajewskiej wiadomo było o propozycji PSL przeprowadzenia powszechnego referendum ludowego. Mieszkańcy kraju mieli wypowiedzieć się ws. granic i podstawach ustrojowych Polski. Ustawę o głosowaniu ludowym Krajowa Rada Narodowa przyjęła 27 kwietnia 1946 r., jego termin wyznaczono na 30 czerwca 1946 r.[7] Współpraca Bloku Ludowego (Polskiej Partii Robotniczej, Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Demokratycznego, Stronnictwa Ludowego) wiązała się z oczekiwanymi wyborami parlamentarnymi, które odbyły się 19 stycznia 1947 r.

W kolejnym punkcie A. Kobyłczyk mówił o błędach i złej woli jednostek administracyjnych. Według niego skutkowało to niekorzystnym stosunkiem ludności do rządu i władzy ludowej. W podjętej dyskusji K. Górecki proponował dobrać odpowiedni zarząd i organizowanie Związku Walki Młodych (ZWM).[8] Postulował też rozdzielenie dwóch osób pracujących w Związku Samopomocy Chłopskiej (K. Paszkowski i Mikołaja Mołczanowskiego z SL). Zarzucił im, że „pracując w Spółdzielni Jedność brali lokomocję tej samej spółdzielni i przewozili pasażerów biorąc dla siebie”.[9]

S. Bączek wspomniał o konieczności zdemobilizowania i skierowania do służby w MO. Na zebraniach charakter dyskusji był otwarty, ale głosy krytyczne trudno uznać za spontaniczne zachowanie poszczególnych prelegentów. A. Kobyłczyk nadmienił, że nie ma dokładnego załatwienia interesantów, są tacy, którzy nie powinni pracować w instytucjach państwowych, a najbardziej w Starostwie. W konkluzji wspomniał, że dlatego „dużo obywateli jest wrogo ustosunkowanych do obecnego rządu”.[10]

Poszczególne referaty i dyskusje miały służyć opracowaniu postulatów, których realizowanie postawiono sobie za cel. Poszczególne osoby miały wyznaczone kompetencje. Członkom Komitetu Powiatowego wyznaczono obowiązki organizowania młodzieży, czyli werbowania jej do Związku Walki Młodych, Ligi Kobiet (Janina Błaszczakowa), Związku Samopomocy Chłopskiej (K. Paszkowski), sam został do tej sprawy wyznaczony. Natomiast S. Bączek został wyznaczony do organizowania i uruchomienia Spółdzielni Budowlanej. Stefana Baranowskiego zobligowano do opieki „nad rodzinami zamordowanych towarzyszy”.[11] Były to ofiary napadów członków podziemia antykomunistycznego. Dlatego propaganda rządowa uznawała ich za kryminalistów. Niewątpliwie część akcji podziemia została jednak sprowokowana przez działalność UB i stanowiła odwet za terror komunistyczny. Trudno jednak, aby taka informacja pojawiła się w oficjalnych dokumentach rządowych. Warto nadmienić, że członkom rodzin „zamordowanych towarzyszy” polecono odsyłać podania na komendę PUBP w Grajewie. Tam sprawdzano, czy ktoś z rodziny nie był członkiem Narodowych Sił Zbrojnych. Po zaopiniowaniu obiecano przyznawać zapomogę. Ze stenogramów późniejszych konferencji wiadomo, że postulat niniejszy nie był realizowany. Możliwe, że brakowało funduszy. Niewykluczone, że przed kolejnymi konferencjami miały miejsce kolejne napady, w wyniku których pojawiały się nowe ofiary. Niemożliwe jest określenie stopnia realizacji postulatów jedynie na podstawie samych stenogramów. Dotyczyły one bowiem jedynie wydarzeń przed i w czasie konferencji, a nie tego co wydarzyło się po niej.

Wyznaczony został również obowiązek dla wszystkich członków Komitetu Powiatowego. Stali się oni mianowicie odpowiedzialni za umasowienie PPR, czyli jak najszybszy wzrost liczebny partii. K. Górecki i Woisławowicz mieli zająć się werbowaniem do partii nauczycieli. Z dalszej części stenogramów dowiadujemy się o konieczności wprowadzenia przez każdego członka Komitetu Powiatowego po jednym nauczyciela do PPR w ciągu dwóch miesięcy. Józef Rutkowski został zobowiązany do utworzenia Związku Walki Młodych, młodzieżówki PPR, werbującej przyszłe kadry partii. Ponadto w wolnym wniosku S. Baranowskiego wyznaczono do organizowania Biura Pośrednictwa Pracy. Polecono wciągnąć zdemobilizowanych żołnierzy w szeregi MO i UBP. Z całą pewnością podyktowane to było nie tylko możliwością wykorzystania ich doświadczenia frontowego, lecz również odciągało od zwerbowania przez partyzantów.

Istotnym elementem konferencji były wybory członków Komitetu Powiatowego PPR. Zostali nimi: Kazimierz Górecki, Stefan Baranowski, Aleksander Kobyłczyk, Roman Zieliński, S. Bączek, Juliusz Neuman, Marian Wiśniewski, Szczepan Jaśkowski, Kazimierz Paszkowski, Józef Rutkowski, Mieczysław Bolek, Janina Błaszczyk, Stefan Mieczkowski, Halina Wolińska, Kazimierz Perkowski, Jan Romanowski, (?) Marciniak, Aleksander Popławski. Następnie odbyły się wybory delegatów na Konferencję Wojewódzką w Białymstoku. Wyznaczeni zostali: S. Bączek, A. Kobyłczyk, J. Rutkowski, Woisławowicz, Bolek, Gęślicki.

Na wspomnianej konferencji, podobnie jak w wielu innych podobnych przypadkach, wygłaszano patetyczne hasła. W Grajewie najpopularniejszy stał się transparent: „My, jako PPR-owcy, musimy zbierać wszystkie wnioski wrogiej roboty PSL przez zebrania, posiedzenia KP, posiedzenia Rady Powiatowej i Rady Gminnej i dokonać im faktem wrogą robotę, a wtenczas możemy wiedzieć na pewno, że PSL rozpadnie się”.[12]

S. Bączek opisał zapoznanie się z terenem oraz ustosunkowanie się ludności do rządu. Nadmienił o schwytaniu partyzantów NSZ (w 1946 r. było to Narodowe Zjednoczenie Wojskowe). Sekretarz PPR odparł też zarzuty działaczy PSL o rozbijaniu zarządów tej partii oraz, że zaginęło im dużo legitymacji członkowskich. „Nasza polityka jest taka, aby rozproszyć i znieść z powierzchni ziemi PSL, a najbardziej z naszego terenu, bo musimy wiedzieć, że nasz teren jest najgorszy w stosunku do innych”. Woisławowicz wspomniał o wrogiej działalności Stanisława Mikołajczyka. Zadał retoryczne pytanie: „Dlaczego go nie usuniemy ze stanowiska?”.[13] Lidera PSL oraz całe ugrupowanie zaatakował także A. Popławski.  



Kwestionariusze personalne działaczy PPR

Do Komitetu Powiatowego przysyłano wszystkie dokumenty związane działalności polityczną członków PPR z całego powiatu szczuczyńskiego. Nie wiadomo, czy dokumenty archiwalne dotyczące poszczególnych osób są kompletne. Z całą pewnością więcej informacji powinno znaleźć się na temat osób, które miały największy wpływ na funkcjonowanie Komitetu Powiatowego PPR. Najbardziej interesujące informacje znajdują się w deklaracjach członkowskich oraz w kwestionariuszach delegatów sporządzonych przed jedną z Konferencji Powiatowych PPR. Na pojedynczych kartkach wyszczególnione zostały podstawowe informacje dotyczące poszczególnych działaczy. Dzięki nim wiemy jak oni nazywali się, kiedy byli urodzeni, jak wykonywali zawód (z podziałem na wykonywany i wyuczony), jakie mieli wykształcenie, kiedy wstąpili do partii, czy ukończyli szkołę partyjną oraz do jakiego koła (miejscowości, dzielnicy) należeli. Dzięki takim danym można dowiedzieć się dokładnych informacji o członkach PPR. Jedynym mankamentem tego przedsięwzięcia jest to, że wspomniane powyżej dokładne informacje ograniczono jedynie do 64 osób i nie jesteśmy w stanie zbadać jaka to była część wszystkich członków PPR w powiecie grajewskim.

Kolejna konferencja powiatowa odbyła się 30 marca 1947 r. Nie zachowały się materiały przedkonferencyjne. Obecnych wówczas było 37 osób[14] z głosem decydującym i 33 osoby z głosem doradczym. W pierwszej grupie byli:

Bolek Mieczysław,

Chrzan Jan,

Furmański Antoni,

Gościewski Bronisław,

Górski Stanisław,

Grochalski Wacław,

Hendel Józef,

Jabłonowski Kazimierz,

Jackowski Szczepan,

Jarota Józef,

Klimberzin Mikołaj,

Kryszczyńska Janina,

Krzyżanowski Franciszek,

Kuczyński Teodor,

Kwiatkowski Edmund,

Maciorowski Piotr,

Majewski Jan,

Malesa Czesław,

Mścichowski Wincenty,

Niedźwiecka Maria,

Oskierko Stanisław,

Paszkowski Kazimierz,

Pawlicki Antoni,

Perkowski Kazimierz,

Rusak Stanisław,

Szataniak Wacław,

Sokołowski Wacław,

Szotkówna Czesław,

Szypulski Stanisław,

Świderska Jadwiga,

Święczkowski Franciszek,

Tuzinowski Mieczysław,

Twarowska Zofia,

Więcławska Stanisława,

Wiśniewski Marian,

Wojtanis Kazimierz,

Zabiegliński Jan,[15]

Przewodniczącym zebrania został Czesław Malesa. Przywitał starostę Jana Majewskiego jako przedstawiciela władz. Z Komitetu Wojewódzkiego PPR w Białymstoku przybyli Matejko i Stefan Michalski (Nusbaum), powitani przez zebranych „burzliwemi oklaskami”.[16]

Przez powstanie minutą ciszy uczczono poległych „towarzyszy w walce z faszyzmem i reakcją”, czyli ofiar antykomunistycznego podziemia. Następnie do Prezydium Komitetu Powiatowego w Grajewie powołani zostali Cz. Malesa, Wacław Szataniak, A. Furmański, J. Zabiegliński, J. Chrzan, J. Kryszczyńska, Filipkowski, Józef Piłka, S. Szypulski. Tak samo jak poprzednio K. Górecki, tak samo w 1947 r. był pracownikiem PUBP w Grajewie. W momencie konferencji pełnił funkcję zastępcy kierownika, ale już w kwietniu był już kierownikiem. Sekretarzami konferencji zostali „towarzysze” A. Pawlicki i Kalecińska.

Następnie Stefan Michalski, kierownik Wydziału Ekonomicznego Komitetu Wojewódzkiego PPR, wygłosił referat polityczny w imieniu Egzekutywy KW. Zobrazował osiągnięcia władz komunistycznych. Wymienił reformę rolną, upaństwowienie podstawowych gałęzi przemysłu, rozpoczęcie planowej gospodarki w ramach planu trzyletniego (1947-1949). Na podstawie sytuacji międzynarodowej „podkreślił słuszność naszej polityki zagr.”[17], a także „oparcie o sojusz ze Zw. Radzieckim i państwami słowiańskimi”. Zaznaczył, że „polityka Zw. Sowieckiego polega na utrwaleniu pokoju w przeciwieństwie do obozu reakcyjnego, który walczy o rynki zbytu”. W tym aspekcie interesujące było zaatakowanie sytuacji za żelazną kurtyną z gospodarczego punktu widzenia, a nie militarnego. Następnie S. Michalski potwierdził, że zwycięstwo obozu w wyborach demokratycznego (Krajów Demokracji Ludowej) „doprowadzi do rozkładu obozu reakcyjnego, rozkładu PSL-u i ujawnianie się podziemia, co zostało umożliwione przez „wielkoduszną amnestię”. Zaznaczył, że „nasza siła leży w sojuszu robotniczo-chłopskim, musimy dotrzeć do mas, popierać Samopomoc Chłopską, ruch spółdzielczy, w celu wyeliminowania pośrednika musimy współpracować z SL-em”. Michalski wezwał też do zwiększenia świadomości kadr partyjnych, umasowienia partii, do dbania o wieś i pracę „nad odbudową szczęśliwego Jutra Polski Demokratycznej”. Zanotowano, że podczas przemowy Stefana Majewskiego na sali rozległy się oklaski.

Następnie odbyło się sprawozdanie I. sekretarza Komitetu Powiatowego PPR, Czesław Malesy. Opisał on pracę na terenie „Organizacji Grajewskiej” i trudności w pracy. Wysyłał robotników na Ziemie Odzyskane, czyli obszary przedwojennych Prus Wschodnich. Byli tam zatrudniani na kierowniczych stanowiskach. Mówił o poparciu ZSCh i wysiłku w kierunku umasowienia PPR, o rozroście ZWM i Ligi Kobiet. Opisał przeprowadzanie akcji wyborczej. W pierwszej kolejności wytypowano ludzi do Komisji Obwodowej. Przeprowadzono również 300 zebrań, masówki i pogadanki domowe. Wspominając o reformie rolnej na terenie powiatu szczuczyńskiego poruszył sprawę niedociągnięć propagandowych PPR. Omówił akcję partyjną w związku z amnestią, na którą składało się przeprowadzenie 10 wieców oraz pogadanki. Wspomniał również o walce „z szabrem i spekulacją”[18], a także o zwracaniu uwagi na samorząd i administrację oraz zwalczanie wroga demokracji. Ostatnie określenie było sformułowane bardzo ogólnie, ale można przypuszczać, że uznano za nich wszelkich przeciwników władzy.

Na temat referatu Michalskiego i sprawozdania Malesy wypowiedziało się trzynastu zebranych „towarzyszy”. Jan Majewski zwrócił uwagę na coraz większe zainteresowanie wsią oraz pracownikami państwowymi i samorządowymi. Z kolei Pawlicki mówił o wzmocnieniu PPR przez rozszerzenie świadomości kadr i członków PPR.

Stanisław Szypulski wspomniał o powstaniu inicjatywy PPR dotyczącej odbudowy kolei. Poryszył też kwestię demaskacji „ukrytych wrogów demokracji”. Apelował też o większe zainteresowanie się członków PPR pracą w Radach Narodowych. Z kolei K. Paszkowski poruszył sprawę ZSCh, a Teodor Kuczyński opisał „szczególne warunki pracy w powiecie szczuczyńskim”. Apelował do zebranych członków PPR o „realizację sił do konkretnych zadań”.[19]

Edmund Kwiatkowski apelował, by zwrócić uwagę na werbunek nauczycieli do PPR. Namawiał również do zwalczania wystąpień antypaństwowych księży. Wspomniał też, że funkcjonariusze UB na terenie powiatu grajewskiego udowodnili współpracę PSL z bandami, co spowodowało rozwiązanie tego ugrupowania politycznego.

Jan Zabiegliński przedstawił pracę w Rajgrodzie. Kolejny z prelegentów, towarzysz Rogowski, przewodniczący ZMW, opisał osiągnięcia i mankamenty w pracy tej organizacji. Brakowało przede wszystkim świetlicy. Apelował również do wszystkich towarzyszy o poparcie akcji ZWM.

Z kolei Antoni Furmański mówił o rozwoju PPR w Szczuczynie. Podziękował z tej okazji Cz. Malesie, „który uświadomił ludność politycznie”. Wspomniał o nim również kolejny członek PPR, Jan Chrzan. Poruszył kwestię pracy Malesy nad członkami MO. Zarzucił, że członków PPR nie rekrutowano spośród funkcjonariuszy MO, ale w terenie. W związku z tym apelowano, żeby we wszystkich instytucjach i urzędach było co najmniej 50 % członków PPR, a w MO – 85%. Członkini PPR, Zofia Twarowska, mówiła o pracy wśród kobiet. Apelowała o pomoc dla wdów po pomordowanych przez „reakcjonistów”. Wacław Grochalski wspomniał o pracy w elektryfikacji. Jednak temat niniejszy nie został przez niego wcale rozwinięty w wyczerpującym stopniu. Następny z prelegentów, Wacław Szataniak wymienił zasadniczy cele działalność PPR w powiecie, „uświadomienie społeczeństwa”. Dodał, że „nie przekonamy i nie wychowamy społeczeństwa więzieniem i represjami, ale propagandą i agitacją”. Cz. Malesa skomentował wypowiedź Rogowskiego; „rozwój ZWM jest nienależyty z powodu nieumiejętnego kierownictwa” (…). Natomiast Twarowskiej zwrócił uwagę na „zorganizowanie kobiet, trzeba włożyć więcej pracy (…)”. W stenogramie napisano też, że „staranie o nauczycielstwo jest już wszczęte”. Widać, że podjęto się realizacji postulatu dotyczącego starań związanych z rekrutacją członków PPR wśród kadry nauczycielskiej. W dalszej części wymieniono, że „szkolenie członków partii będzie centralnym zagadnieniem”.[20] Stefan Michalski powiedział o konieczności obierania celów przez członków Komitetu Powiatowego PPR i pracy nad nimi „całą siłą partii”, a „dzięki naszej bojowości nic nie może być zrobione bez nas – musimy nadawać ton”.[21]

Do komisji Mandatowej wybrani zostali jednocześnie: przewodnicząca Halina Wasilewska, Władysław Sokołowski, Mikołaj Klimberzin. Przewodnicząca odczytała protokół o ważności konferencji.

Do Komisji Skrutacyjnej wybrani zostali: M. Bolek i K. Wojtanis. Natomiast J. Zabiegliński odczytał wyniki wyborów.[22] Następnie odbyło się tajne głosowanie ws. wyboru członków do Komitetu Powiatowego. Wybrani zostali: Jan Chrzan, Antoni Chmielewski, Antoni Furmański, Wacław Grochalski, Janina Kryszczyńska, Franciszek Krzyżanowski, Teodor Kuczyński, Jan Majewski, Czesław Malesa, Kazimierz Paszkowski, Antoni Pawlicki, Wacław Szataniak, Stanisław Szypulski, Józef Szyszkowski oraz Zofia Twarowska.[23]

Następnie – również w tajnym głosowaniu – wybrano delegatów na Zjazd Wojewódzki w Białymstoku. Byli to: Czesław Matejko z Białegostoku, Antoni Bajkiewicz (Grabowo), Antoni Furmański (sekretarz koła ze Szczuczyna), Wacław Grochalski (koło miejskie nr 2 w Grajewie), Michał
Jakoniuk (sekretarz koła kolejowego z Grajewa), Kazimierz Kruza (Kurejwy), starosta powiatu grajewskiego Jan Majewski, sekretarz KP PPR w Grajewie Czesław Malesa, Józef Piłka (Wojdy), Józef Szyszkowski (Klimaszewnica), Ludwik Wesołowski, Henryk Żochowski (Ruda).[24]

Posiadamy również nazwiska osób wybranych do Komisji Rewizyjnej: Piotr Maciorowski, Franciszek Święczkowski i Józef Urbanowski. Następnie Stefan Michalski z Komitetu Wojewódzkiego rozdał dyplomy zasłużonym działaczom partyjnym podczas przeprowadzania akcji wyborczej. Osoby te nie zostały jednak w stenogramie wymienione z nazwiska. Można przypuszczać, że chociaż część z nich rekrutowała się z Urzędów Bezpieczeństwa.

W wyborach na I sekretarza wygrał Czesław Malesa, a jego zastępcą został Teodor Kuczyński. Cz. Malesa odczytał rezolucje i uchwały, która zostały „przyjęte przez zebranych burzliwymi oklaskami”. Konferencję zakończył Matejko. Wznoszono okrzyki na cześć PPR: „Niech żyje Polska Partia Robotnicza!. Niech żyje towarzysz Wiesław!”. Skandowano też pseudonim Władysława Gomułki „Wiesław!”, którym towarzyszyły oklaski.

Nie do przecenienia jest wartość informacji, jakie zapisano na protokołach Powiatowych Konferencji PPR w Grajewie w 1948 r. Kolejne materiały dotyczyły Powiatowego Zjazdu PPR w Grajewie z 25 kwietnia 1948 r. Członkami Komitetu Powiatowego zostali wówczas: Piotr Czyżewski, Zdzisław Kotecki, Józef Lebiedziński, Józef Pawlukiewicz i Antoni Petrajtys (wszyscy otrzymali po 89 głosów), Antoni Chudy, Teodor Kuczyński, Czesław Malesa, (88 głosów), Franciszek Krzyżanowski, Jan Majewski, Władysław Skrajnowski (87 głosów), Józef Chmiel (86), Jan Jakubik (85), Jan Brukarz (84), Mieczysław Gościk (83). Na Zjazd Wojewódzki w Białymstoku delegowani zostali: Cz. Malesa, M. Mościk, A. Chudy, Stanisław Mizger, Paweł Rogalski, Stanisław Przyborowski, Hieronim Orzechowski, J. Lebiedziński, Władysław Sikora, Jan Jakubik, Jan Ołdak, Helena Mocarska, Cecylia Szelążek, Mikołaj Mucha, Władysław Machina (wszyscy otrzymali po 88 głosów), Aleksander Aleksiejew, Józef Bielecki, Danuta Chmielowa, Jadwiga Szutkowska (po 87 głosów), Ludwik Wesołowski (85 głosów).[25]

Konferencję powiatową otworzył Malesa. Jej przewodniczącym został Antoni Petrajtys. Do Prezydium Komisji Powiatowej PPR wybrani zostali: Władysław Sikora, Władysław Machina, M. Gościk, Wiktor Pałysiński, Czesław Opala, H. Orzechowski, Franciszek Krzyżanowski, Piotr Czyżewski, Jan Brukan, Jan Majewski, Antoni Chudy, Cz. Malesa oraz towarzyszka Koszelówna. Przemowy wygłosili wówczas:

- Stanisław Krasowski                           – I sekretarz PPS,

- Inspektor Szkolny Jan Zawadzki          – I sekretarz SL,

- burmistrz Józef Olszewski                   – I sekretarz SD,  

Poza nimi referat wygłosił W. Sikora. Następnie nastąpiła przerwa obiadowa, a po niej Cz. Malesa odczytał sprawozdanie roczne. Natomiast sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał Franciszek Krzyżanowski.

Po odczytaniu wszystkich materiałów nastąpiła dyskusja. Sekretarz Komitetu Gminnego PPR J. Lebiedziński wytknął brak zainteresowania członków partii rozbudową organizacji partyjnej. F. Krzyżanowski poruszył kwestię rozbudowy ZSCh oraz zainteresowania członków PPR w organizacji kół samopomocowych po wsiach powiatu szczuczyńskiego.

Dyrektorka Szkoły Zawodowej w Grajewie, Bronisława Kiełczewska, apelowała o pomoc PPR w zorganizowaniu tej placówki. W trakcie konferencji B. Kiełczewska była bezpartyjna, potem wstąpiła do PPR. Miesiąc przed konferencją powiatową, w marcu 1948 r. wystosował pismo do Ministerstwa Obrony Narodowej o przydzielenie opuszczonych byłych koszar wojskowych do dyspozycji zarządzanej przez nią placówki. W swoich dążeniach uzyskała poparcie lokalnych władz i stowarzyszeń.[26]

Z kolei H. Orzechowski apelował do zebranych członków o rozbudowę PPR na terenie gminy Ruda. Poruszył też kwestię spółdzielczości.

Następnie głos zabrało grono pedagogiczne. Antoni Petrajtys mówił „o maksymalnym wkładzie pracy PPR” w gimnazjum grajewskim. Aleksander Aleksiejew powiedział o korespondencji członków PPR do „Głosu Ludu”. Był to organ PPR, jeden z poprzedników późniejszej wysokonakładowej „Trybuny Ludu”. Warto nadmienić, że najpopularniejszym pismem w wójewództwie białostockim był organ prasowy Komitetu Wojewódzkiego PPR „Jedność Narodowa” (1944-46), a następnie „Gazeta Białostocka”. Tematykę oświaty poruszył też Edward Reks. Wspomniał on o konieczności rozpowszechniania prasy PPR, a także o szkoleniu członków partii.

Natomiast Teodor Kuczyński zajął się problematyką higieny i zdrowotności na wsi.

Czesław Opala odpowiedział na niskie płace pracowników. Wspomniał o swoim pobycie we Francji. Porównał zarobki tamtejsze z wysokością pensji polskich robotników.

Jan Majewski przedstawił postulat oczyszczenia PPR „z elementów nielojalnych”.

Czesław Chodnicki wspomniał o podatku gruntownym i „zasiewie wiosennym”.[27]

Czytając protokoły zarówno powyższej konferencji powiatowej, jak i poprzednich, można mieć zastrzeżenia do sposobu narracji poszczególnych wątków. Wprawdzie kwestie poruszane na konferencji zostały wymienione, ale poszczególni prelegenci nie przybliżyli ich w takim stopniu, aby zobrazować skalę problemu.

            Kolejna konferencja powiatowa, z której zachowały się materiały, odbyła się 12 listopada 1948 r. Zebraniu przewodniczył Jan Majewski. Był to zjazd wymuszony sytuacją ogólnokrajową. Już od pewnego czasu trwały bowiem przygotowania do dwóch partii robotniczych: PPR i Polskiej Partii Socjalistycznej. Ze strony PPS można uznać, że było to raczej wchłonięcie, gdyż nie odbywało się ona na równoprawnych warunkach dla przedstawicieli obydwu partii. Postulat zjednoczenia PPR i PPS rzucił 18 września 1946 r. Gomułka na plenum KC PPR. W związku z tym na terenie całego kraju na wszystkich szczeblach organizowano spotkania, które miały usankcjonować decyzje podjęte przez najważniejsze czynniki. Na konferencji listopadowej w Grajewie obecny był I. sekretarz KP PPR w Grajewie Czesław Samojluk (Samojlik, Samojliuk). Następnie zaproponowano kandydatów do Prezydium Konferencji: Mieczysław Tureniec, Jan Brukarz, Piotr Czyżewski, Franciszek Krzyżanowski, Teodor Kuczyński, Marian Lazarski (Łazarski?), Natalia Mieczkowska, Wasowski Kazimierz, Józef Lebiedziński, Franciszek Podchul, Janina Kryszczyńska oraz delegat PPS Mikołaj Mucha.

Komisję Mandatową tworzyli Józef Hendel, Marian Wiszniewski oraz Leonard Dzienis, który w jednym z następnych punktów odczytał jej sprawozdanie.

Następnie referat o zjednoczeniu PPR i PPS wygłosił pierwszy sekretarz Komitet Wojewódzki PPR Mieczysław M. Tureniec. Po nim Referat sprawozdawczy komitetu Powiatowego PPR w Grajewie wygłosił Cz. Samojluk.

W dyskusji, która była następnie prowadzona, pierwszy głos zabrał Henryk Żochowski. Przedstawił on spis bogaczy. Wspomniał też o wyzysku chłopa na wsi. Po raz kolejny poruszono też kwestię prac dotyczących spółdzielczości w gminie Ruda. Narzekano, że zamożniejsi gospodarze byli w zarządach, co przecież nie pasowało do ideologii komunistycznej. Stwierdzono, że buty przeznaczane były tylko kułakom, ale Koło Partyjne podjęło uchwałę, przekazującą je najbiedniejszym.

Leonard Dzienis zwrócił uwagę na aktywność we współzawodnictwie pracowników Zakładu Fermentowni Tytoniu w Grajewie po żywieniu jego koła PPR.

Lazarski podkreślił „wartość połączenia partii robotniczych w jedną wzorową kierowniczą partię”.

Kolejny z zebranych Kazimierz Wasowski, wspomniał, że „partia z PPS dotknęła szczytu”. Zalecał nie upajać się tymi sukcesami. Zalecał poprzez wytężony wysiłek dalszej wytyczonej pracy. Opisał również działalność ZSCh.

Słuszność polityki PPR linii Marksa i Lenina podkreślał Zygmunt Gołdowski. Po raz kolejny opisano położenie robotników francuskich. Gołdowski podkreślał też konieczność czystki w administracji i w spółdzielczości od elementów wrogich klasowo.

Następnie J. Lebiedziński, P. Czyżewski i B. Sadowski mówili o ważności połączenia dwóch partii.

Wspomniano o ostatnich zmianach w Radach Gminnych Szczuczyna i Bogusz, gdzie kierownicze stanowiska objęły „elementy kapitalistyczne”.[28]

Znaczenie tematu, z którym związana była konferencja, było tak duże, że odbyła się ona w trybie dwudniowym. Dnia 13 listopada 1948 r. zebrani podpisali liste obecności. dzięki temu wiemy, że brali z niej udział: Jan Jakubik, Maria Palczewski, Józef Piłka, Władysław Szymański – Rajgród, Witold Muczyński, Franciszek Konopko, Antoni Rogoziński, Władysław Dębiński, Władysław Siemion, Stanisław Żbikowski, Stanisław Aslanowicz (?), Janina Kryszczyńska – Szczuczyn, Henryk Milewski, Bolesław Sadowski; Franciszek Mędzikowski– Pruska, Henryk Krasiński, Franciszek Podchul, Antoni Matyszewski, Leon Soliński (dwaj ostatni listę obecności podpisali xxx, ponieważ byli analfabetami – Wąsosz, Jan Sosnowski, Wacław Skrajnowski, Michał Zadykowicz, Franciszek Zemel, Kazimierz Derecki, H. Orzechowski – Radziłów; Mieczysław Gościk, Henryk Żochowski, Józef Wesołowski, Kazimierz Kruza, Paweł Pieńczykowski, Jan Obudziński, Antoni Danowski – Bogusze, Jan Kondracki (Bełda), Maria Zambrowska (Szczuczyn), Józef Lebiedziński, Franciszek Krzyżanowski (analfabeta) (gmina Białaszewo), Czesław Opala, Józef Chmiel, Antoni Chudy, Zygmunt Gołdowski, Marian Wiśniewski, Leonard Dzienis, Aleksander Warelukow, Czesław Główczyński, Marian Lazarski, Józef Hendel, Natalia Mieczkowska, Czesław Cudak, Teodor Kuczyński, Jan Majewski, Włodzimierz Zubkow, Franciszek Malec, Wacław Kamiennik, Mieczysław Samojluk, Józef Kurowicki. Jan Bruhan, Józef Sierzputowski, Kazimierz Wasowski, Władysław Skrajnowski, Piotr Czyżewski.[29]

Dokumenty Komitetu Powiatowego PPR zawierają bardzo niewiele informacji na temat spraw finansowych. Komitet Powiatowy PPR przeprowadził kontrolę gospodarki finansowej. Dochody w okresie 1 marca 1947 r. – 30 marca 1948 r. wyniosły 230280 zł. Pochodziły one z subwencji Komitetu Wojewódzkiego PPR. Wydatki wyniosły 212182 zł. W dalszym fragmencie dokładnie wyszczególniono poszczególne elementy. Były to: zakup szafy biurowej, 2 biurka, 17 krzeseł, 3 kosze na śmieci, jeden stolik na maszynę do pisania, zakup węgla, „wydatki różne kancelaryjne”, materiały propagandowe, diety, koszty delegacji, opłaty poczty, opłaty telefoniczne, komorne za lokal, opłata za wodociągi, radio oraz różne wydatki związane z gospodarką partyjną. Prowadzono książkę kasową, w której znajdowały się rachunki oraz pokwitowania wydatków. Na zakończenie opisywania dokumentów finansowych wspomniano, że saldo na dzień 1 kwietnia 1948 r. wyniosło 18098 zł. Wspominano, że gospodarka była prowadzona oszczędnie i wzorowo.[30]


Zakończenie

Na podstawie treści materiałów dotyczących Komitetu Powiatowego w Grajewie można zauważyć interesujące fakty dotyczące osób w niej zaangażowanych. Działacze grajewskiej PPR rekrutowali się z różnych środowisk. Wśród nich były osoby z bogatą przeszłością polityczną. Posiadali już więc pewne doświadczenie organizacyjne, nabyte w okresie międzywojennym. Jednak zdecydowana większość dopiero zaczynała swoją polityczną karierę.

Jednym z wniosków jest również to, że w materiałach sporządzonych dla Komitetu Powiatowego PPR w Grajewie niechętnie posługiwano się liczbami. Stanowią one bardzo istotną okoliczność w kontekście np. postulatu żołnierzy zwerbowanych do milicji i Urzędu Bezpieczeństwa. Takich przypadków jest oczywiście o wiele więcej i brak ścisłości przy podawaniu informacji stanowi bardzo negatywny skutek dla badań historycznych.

W różnych materiałach archiwalnych powtarza się kilka tematów. Na konferencjach często wspomniano o funkcjonowaniu różnych organów społecznych (np. ZSCh), a więc nie tylko partii politycznych. Władze PPR, a więc także i faktyczni zarządcy lokalnych struktur administracji państwowej, miały szerokie spektrum na różne kwestie, którymi należało się zająć. Dlatego zastanawia fakt powracania do tych samych kwestii jako niezrealizowanych. Może to świadczyć z jednej strony o słabej skuteczności dyrektyw partyjnych, albo o lekceważącym stosunku do osób, które odpowiadały za wykonanie poszczególnych punktów poruszanych na konferencjach. W treści materiałów Komitetu Powiatowego PPR charakterystyczne było dyskredytowanie pozycji PSL i jego ewentualnej współpracy ze zbrojnym podziemiem.

Zastanawiający jest również brak informacji na temat zniszczeń spowodowanych okupacją hitlerowską. Nie było również obszernych sprawozdań z pracy nad likwidacją skutków zakończonej wojny.

Dokumenty, sporządzone przez PPR, posiadając kilka wad. Jedną z nich jest omijanie pewnych aspektów, które negatywnie świadczyłyby o pewnych osobach. Mogły one zostać wykorzystane w walce międzypartyjnej. Wiadomo, że nieprzyjemnych wydarzeń wówczas nie brakowało. Jeden z sekretarzy PPR w Grajewie zajmował się głównie „szabrem w Prusach Wschodnich, po czym ukradł pieniądze i zniknął.”[31]

 


[1] Archiwum Państwowe w Białymstoku (APB), Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokoły z konferencji partyjnej PPR w 24 X 1945 r.,
[2] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół z konferencji Powiatowej Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie odbytej w dniu 25 IV 1945 r. w sali gimnazjum, k. 2.
[3] T. Dudziński, K. Sychowicz, Grajewo w XX wieku, Grajewo 2005, s. 117.
[4] Kazimierz Górecki – syn Piotra, ur. 11 lutego1919 w Malcu, zm. 4 lipca2002 w Gdyni) z zawodu stolarz, następnie żołnierz Armii Czerwonej. Po ukończeniu kursu NKWD w Kujbyszewie został oficerem polskich organów bezpieczeństwa (UB/SB i MO). Od 1 lipca 1945 r. do 10 kwietnia 1947 r. był kierownikiem PUBP w Grajewie. Z jego rozkazu poszczególne osoby były aresztowane tylko po to, by zmusić innych spośród ich bliskich do ujawnienia się przed organami bezpieczeństwa. Tacy zatrzymani spełniali rolę zakładników.
[5] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 2.
[6] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 3.
[7] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 4.
[8] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 12.
[9] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 13
[10] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 14.
[11] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 7.
[12] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 8.
[13] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 9.
[14] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 5, 6.
[15] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 10.
[16] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 11.
[17] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 19.
[18] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 19.
[19] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 19.
[20] Ibidem, k. 19.
[21] Ibidem, k. 19.
[22] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół Komisji Skrutacyjnej, k. 23.
[23] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, k. 24.
[24] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Lista delegatów na Zjazd Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej z 10.04.1047 r., k. 28.
[25] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół Komisji skrutacyjnej z Powiatowego Zjazdu PPR w Grajewie w dniu 25.4.48 r. po obliczeniu głosów, k. 53.
[26] Więcej na temat szkoły: A. Łozdowska – Folwarska, Średnia Szkoła Zawodowa w Grajewie (1945-1952), „Zapis. Grajewskie Zeszyty Historyczne”, Zeszyt 3(7), s. 22.
[27] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół Komisji Skrutacyjnej z Powiatowego Zjazdu PPR w Grajewie w dniu 25.4.48 r. po obliczeniu głosów, k. 53.
[28] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół z konferencji powiatowej PPR w Grajewie odbytej 13.11.1948 r., k. 123-140.
[29] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Lista obecności delegatów na konferencję powiatową 13.11.1948 r., k. 129-130.
[30] APB, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Grajewie, sygn. 8/1/1, Protokół Komisji Rewizyjnej z 30.0.1948 r., Powiatowego Zjazdu PPR w Grajewie w dniu 25.4.48 r. po obliczeniu głosów, k. 47.
[31] P. Gontarczyk, Polska Partia robotnicza. Droga do władzy (1941-1944), Fronda, Warszawa 2006, s. 401.